Tặng chị Hai chị Tư, chị Sáu, bé Tám những em gái tôi hiện sống ở Australia và Canada
Thị xã Gò Công vào thập niên 70 vẫn còn bến xe ngựa chở khách chạy các tuyến Cầu Nổi, Tăng Hòa... Xe ngựa Gò Công khác xe thổ mộ miệt Hốc Môn-Bà Điểm, xe không mui, bánh xe bằng gỗ được niềng một vành cao su. Khách ngồi dưới thùng hoặc trên hai miếng ván ve ra khỏi thùng xe, gặp lúc xe chật, khách cũng có thể ngồi quay mặt về phía sau xe, cọ lưng với người ngồi trước. Ngồi xe ngựa trên đường đất cát bạc, đất đỏ xóc dằn, đi xuyên qua cái màu xanh óng mượt, màu nắng chói chang của làng quê miền Nam là chuyện đáng nhớ hoài.
Xe ngựa chạy những chặng ngắn, khách du lịch hay hàng hóa ngày đó chẳng có là bao, vậy mà xe ngày nào cũng chạy, bởi xe ngựa ngày đó có sứ mệnh nối liền mối quan hệ giòng họ, bà con giữa kẻ chợ người quê.
Ngồi xe ngựa ở cái thời cả một vùng đồng ruộng mênh mông, lâu lâu mới có chút khói xe, nên mỗi lần có xe hơi chạy qua con nít tụi tôi cứ phồng mũi hít hà, đứa nào cũng cho là khói xe thơm hết biết.
Xe ngựa và cái bến xe ngựa ở Gò Công còn giữ cho tôi một kỹ niệm khác, đó là chuyện đi nhổ trộm đuôi ngựa về vòng cá kèo. Ngày nay ở quê tôi không còn ai đi vòng cá kèo nữa, cá kèo bán ở chợ là cá chạy lờ hoặc chạy đáy.
 |
Lông đuôi con Phèn
Tôi có một người anh bạn dì chạy xe ngựa. Xe anh chạy tuyến Xóm Giảng-Chợ Gò. Anh có con ngựa cỏ màu phèn, nên gọi là con Phèn, một con ngựa ốm nhom. Tôi rất sợ nhìn vào cái bụng chinh bỉnh, lộ ra cả bộ xương sườn con ngựa già này. Con Phèn kinh niên không đủ ăn, bởi xóm Giảng quê ngoại tôi đồng khô, cỏ mặn, ngựa cũng như trâu thường chỉ mùa mưa mới có cỏ ngọt, mùa nắng phải nhai rơm rạ mòn hàm.
Ngày đó, hễ vô con nước cá kèo là tôi đều lân la ra bến đón xe. Mỗi bận gặp tôi là anh họ lột cái nón nỉ trên đầu xuống, trừng mắt nói. " Mày ra đây hoài tao mét Bảy (má tôi), bả đánh mày chết!" Nhưng rồi anh cũng giao xe cho tôi coi. Anh biết tôi ham ngựa, ham xe, chớ đâu biết tôi lỡ nghe bạn bè xúi dại đi nhổ đuôi ngựa vòng cá kèo. Thằng Mạnh bạn tôi dặn. " Mày nhổ đại một nắm, vòng không hết thì bán, có tiền lắm đó con." Tôi sợ nên nói. "Nhổ một nắm nó đau, nó đá thấy mẹ."
Cầm theo cái roi ngựa, anh họ tôi vô tiệm nước của người Tàu làm một cái cà phê xây chừng, anh ghiền cái kiểu uống cà phê đổ ra dĩa, lúc cúi mặt sát bàn, lúc đưa lên ngang miệng húp một cái rót. Tôi ở lại với con ngựa cái đang đứng thở phì phò trong gọng xe, miệng sùi bọt, mồ hôi đổ trắng mông đít. Bạn biết không, cái mùi mồ hôi ngựa ngây ngây cũng đáng ghiền lắm.
Mỗi lần nhổ đuôi ngựa là tôi lưỡng lự, không biết nên nhổ mỗi lần một cọng cho dễ hay là nhổ đại một dúm cho mau. Tôi rề rà sau đít con ngựa già tội nghiệp, tôi biết nếu đau giỏi lắm nó đá thì đâu đã trúng được tôi, trúng cái thùng xe là chắc, ở trong vòng yên cương con phèn vô phương tự vệ.
Tôi thấy thương con ngựa cái, có bận tôi mở miệng trách anh họ là sao để con ngựa ốm nhách vậy, tôi nói anh là quân ham ăn nhậu không hà! Nhưng tới lượt tôi cũng ham mớ lông đuôi của con ngựa già thảm thương này để về vòng cá kèo. Trước khi nhè vào cái đuôi ngựa xơ xác mà nhổ lông, tôi vẫn biết là khi người ta mê đắm cái gì quá đổi người ta có khi đâm ra có tánh ác.
Vòng cá kèo
Không biết sao hồi đó tôi mê vòng cá kèo quá vậy.
Cột một đầu lông ngựa vào cần câu tre, đầu còn lại thắt vòng thòng lọng. Cá kèo quê tôi, ở miệt ruộng rẫy (ruộng nước lợ) mỗi tháng đúng con nước là noi đầu đầy mặt ruộng, tiếng địa phương là nổi lềnh. Cá kèo không cắn mồi câu, vòng cá kèo là cách duy nhất gạt được cặp mắt tinh nhanh và trị cái thói hễ nghe động mặt nước là lặn mất tăm của loài cá này. Lông đuôi ngựa vừa mỏng vừa mềm vừa chắc, thả vòng nhẹ vào đầu chúng rồi giật. Kể dễ vậy chớ cũng khó vòng lắm, bởi nắng gió trên ruộng nước mặn chói chang phải biết canh gió, canh hướng nắng thả vòng mới trúng. Người quê tôi, ai mà canh chính xác được thời tiết, nắng gió sao cho không xê xích để mần ruộng, để vòng cá kèo đều xứng gọi là tay tổ.
Mợ Ba tôi, một bà vợ góa, nuôi mẹ chồng và đám con bằng nghề vòng cá kèo. Hôm nào nhà không có tiền đi chợ, dù không đúng con nước cá chạy, mợ xắn quần tới bắp đùi, lội ruộng, lội bưng một chút là có cá kèo về ăn. Mợ tôi có tay sát cá lắm, chân ngâm trong sình ngập tới đầu gối, cái rọ tre đựng cá cột bằng dây bập dừa quanh bụng, mợ đứng bất động, vậy là đám cá kèo tưởng mợ là cái cây khô nên vô tư nổi đầu chung quanh, mợ cứ vậy mà vòng. Không tệ như chúng tôi, một cọng lông ngựa mợ vòng hoài không đứt. một cọng lông ngựa mợ nuôi được cả nhà. Chỉ cần vòng đủ mớ cá, trên đường về mợ ghé qua mấy cây me mọc hoang đường làng, tước một mớ lá me non để về nấu canh chua. Ngày đó chẳng mấy khi nhà mợ tôi có nước mắm hay bột ngọt, nhưng canh chua lá me nấu với cá kèo ở nhà mợ thơm ngon kể sao cho siết.
Có lần tôi hỏi "Cách gì có bột ngọt với tóp mỡ nấu canh, kho cá cho ngon hơn hả mợ." Mợ tôi nói. "Ăn để sống chớ hổng phải sống để ăn đâu con." Mợ nói đúng cái câu má tôi thường nói mỗi khi chúng tôi sụ mặt khi thấy mâm cơm ít đồ ăn. Một câu nói gần như là một châm ngôn sống mà những người đàn bà quê tôi, những người gánh vác việc lo hai bữa ăn cho cả nhà, những bữa ăn lắm lúc cơ khổ đến lúc họ đành phải lớn tiếng "Ăn để sống chứ không phải sống để ăn!" để áp chế đám con nheo nhóc lúc nào cũng thèm ăn no, ăn đủ.
Cá kèo, từ nồi canh chua đến lẩu
Người Sài Gòn gọi lẩu cá kèo nhưng thật ra gọi canh chua cá kèo thì đúng hơn. Dân sang bây giờ nhậu canh chua cá kèo như người nhà quê. Chuyện này làm tôi nhớ mấy ông bợm nhậu quê tôi, buổi chiều xin vợ một tô canh chua, ra hè hái vài trái ớt hiểm bỏ vô chén nước mắm, ngồi trước cửa nhà, hoặc phủi chân thót lên bộ ngựa. Mỗi lần làm một chun rượu, lấy muỗng múc miếng nước canh, húp một cái, cắn một miếng ớt hiểm. Làm chừng một hai chun mới thò đũa gắp một khúc cá kèo chấm nước mắm, ăn một miếng đưa cay.
Chiều chiều họ ngồi nhậu ngóng ra đường ruộng, gặp bạn đi qua hú vô muốn bạn vô làm lai rai đôi khi cũng phải "quảng cáo" mồi. Kiểu như: " Ê, vô đây làm một ly, vợ tui nấu canh chua cá kèo hết sẩy! Thường những lúc gọi mời như vậy, người vợ ở nhà sau lầm bầm phản ứng trước tiên. "Quân ham ăn ham nhậu không hà!"
Cách nhậu này gọi là nhậu ngóng bạn, chớ đâu phải nhậu vì mồi ngon. Nhậu cho có chuyện để nói, chiều quê vắng vẻ đìu hiu mà, đờn ông ai đâu nói chuyện với vợ hoài cho vợ được nước lên mặt, phải nhậu có bạn để nói chuyện viển vông thế giới chớ!
Đừng quá đáng khi cho rằng nhậu lai rai là không văn hóa. Một tô canh chua cá kèo, một xị rượu, vài câu hò, bản vọng cổ. Nhậu kiểu này là để cho cảm xúc lúc tủi phận, lúc hào sảng có chỗ tuôn ra với với bạn bè, với đất - trời thôn dã.
Trần Tiến Dũng
.svg){kind=icon}
