“Chú mèo nhà em có bộ lông trắng mềm như mây, mỗi khi chạy quanh sân lại giống một cục bông nhỏ đang nhảy tung tăng. Đôi mắt chú tròn xoe, long lanh như hai viên bi dưới ánh nắng, còn chiếc đuôi lúc nào cũng ve vẩy như đang làm nũng với mọi người trong nhà”.
Đó là đoạn mở đầu trong bài tập làm văn của một học sinh lớp 3 tại Hà Nội. Bài viết dài gần hai trang giấy, câu chữ trau chuốt, sử dụng nhiều hình ảnh so sánh và cách diễn đạt vượt xa độ tuổi. Khi đọc bài, giáo viên nhanh chóng nhận ra sự bất thường. Nhưng việc xử lý lại không hề đơn giản.
Bài viết không sao chép từ internet, không vi phạm quy chế theo cách truyền thống và cũng rất khó chứng minh mức độ can thiệp của AI hay phụ huynh trong quá trình làm bài.
Câu chuyện này đang xuất hiện ngày càng nhiều trong các lớp học, khi trí tuệ nhân tạo tạo sinh như ChatGPT, Gemini hay Claude dần trở thành công cụ quen thuộc trong giáo dục. Chỉ với vài dòng yêu cầu, AI có thể viết bài văn, giải toán, làm slide, tóm tắt tài liệu hay xây dựng cả bài thuyết trình hoàn chỉnh trong vài phút. Điều từng mất hàng giờ tìm hiểu giờ đây có thể được tạo ra gần như tức thì.
Theo khảo sát của Walton Family Foundation năm 2025, khoảng 56% học sinh từ 13 - 18 tuổi tại Mỹ cho biết từng sử dụng AI phục vụ học tập, trong đó gần một phần ba dùng AI để hỗ trợ làm bài tập về nhà hằng tuần. Một nghiên cứu của Digital Education Council cũng cho thấy hơn 80% sinh viên đại học toàn cầu đã tiếp cận AI tạo sinh dưới nhiều hình thức khác nhau.
Tại Singapore, Bộ Giáo dục (MOE) đã ghi nhận thực tế học sinh sử dụng ChatGPT và các công cụ AI tạo sinh trong quá trình làm bài tập cũng như thực hiện các dự án học tập. Điều này không chỉ xuất hiện ở một vài trường hợp đơn lẻ, mà đã trở thành xu hướng phổ biến trong môi trường học đường.
Tại Việt Nam, dù chưa có thống kê quy mô lớn, việc học sinh sử dụng ChatGPT trong học tập đã trở nên quen thuộc ở nhiều cấp học. Trên mạng xã hội, không khó để bắt gặp các hội nhóm chia sẻ cách viết “prompt”, hướng dẫn dùng AI để viết văn, giải bài tập hay tạo báo cáo nhanh hơn.
Sự thay đổi này đang đặt giáo dục trước một câu hỏi lớn: nếu AI có thể làm bài tập ngày càng tốt, bài tập về nhà còn giữ vai trò gì?
Nhiều chuyên gia cho rằng điều đáng lo ngại nhất không nằm ở chuyện học sinh “copy AI”, mà ở việc quá trình tư duy có nguy cơ bị rút ngắn hoặc bỏ qua hoàn toàn. Bản chất của việc học không chỉ nằm ở đáp án cuối cùng. Quá trình đọc tài liệu, suy nghĩ, thử sai, chỉnh sửa và tự diễn đạt bằng ngôn ngữ cá nhân mới là phần quan trọng nhất để hình thành năng lực. Nhưng khi AI ngày càng tiện lợi, học sinh rất dễ chuyển từ “tự học” sang “giám sát AI làm hộ”.
Điều này đặc biệt rõ ở lứa tuổi nhỏ. Nhiều giáo viên cho biết họ bắt đầu gặp những bài văn “hay bất thường”: câu chữ trôi chảy, lập luận mạch lạc nhưng thiếu cảm xúc thật và trải nghiệm cá nhân. Không ít phụ huynh, với mong muốn con đạt điểm cao hoặc theo kịp áp lực học tập, đã chủ động dùng AI để gợi ý và chỉnh sửa bài cho con.
Hệ quả là khoảng cách giữa “năng lực thật” và “sản phẩm nộp bài” ngày càng khó phân biệt. Đây cũng là lý do ngày càng nhiều chuyên gia cho rằng giáo dục sẽ buộc phải thay đổi cách đánh giá trong thời AI.
Những dạng bài tập thiên về ghi nhớ, tổng hợp thông tin hoặc trả lời theo khuôn mẫu hiện đều có thể được AI xử lý dễ dàng. Thay vì chỉ đánh giá kết quả cuối cùng, nhiều trường học trên thế giới đã bắt đầu chuyển sang chú trọng quá trình tư duy, khả năng phản biện và góc nhìn cá nhân của học sinh.
Các nhà hoạch định giáo dục đưa ra quan điểm rằng bài tập về nhà sẽ không biến mất, nhưng chắc chắn phải thay đổi trong thời đại AI.
Khi công nghệ có thể viết bài, giải toán hay tổng hợp thông tin chỉ trong vài giây, giá trị của việc học sẽ không còn nằm chủ yếu ở “đáp án đúng”, mà chuyển dần sang khả năng tư duy, phản biện và diễn đạt quan điểm cá nhân.
Thay vì chỉ tìm cách cấm AI, nhiều trường học bắt đầu chú trọng hơn vào các dạng bài yêu cầu trải nghiệm thực tế, thảo luận nhóm, thuyết trình hoặc trình bày quá trình suy nghĩ của học sinh.
Kỹ năng kiểm chứng thông tin cũng trở nên quan trọng hơn, bởi AI có thể đưa ra câu trả lời rất thuyết phục nhưng không phải lúc nào cũng chính xác.
Trong bối cảnh đó, phụ huynh cũng đối mặt với một bài toán mới: làm sao để con biết tận dụng công nghệ mà vẫn giữ được khả năng tự học và tư duy độc lập.
(Nguồn: VLAB Innovation)
.svg){kind=icon}
