Trong suốt lịch sử tiến hoá, con người và xã hội loài người dần phát minh ra công cụ và máy móc để “chúng” thay mình làm các việc “lao động chân tay”. Ngày nay, máy móc bắt đầu thay con người làm các việc “lao động trí óc”.
Khi máy móc, “AI”, bắt đầu giải được các bài toán cực khó, tức là chúng đang phi nhân tính toán học (dehumanizing mathematics). Khi toán học bị phi nhân hoá (dehumanized), thì liệu tri thức toán học có còn tiếp tục được con người đúc kết và chia sẻ với nhau nữa hay không?
Bảy bài toán lớn, trung tâm và mở (bảy bài toán Thiên niên kỷ), mà mới đây OpenAI cho rằng họ đã giải được thêm một bài nữa (Navier-Stokes), được Viện Clay đặt ra năm 2000 với giải thưởng bằng tiền là 1 triệu USD cho ai là người (đầu tiên) giải được. Giải thưởng như một động cơ khích lệ, cả về danh tiếng lẫn vật chất, để các nhà toán học hạng nhất dành thời gian và trí óc, cố gắng trở thành người đầu tiên giải được. Nhưng nếu AI nay đã có thể giải được, thì liệu con người có còn cố gắng giải nữa không.
Nhất là khi con người, trong thời gian hữu hạn của đời người và lo toan hằng ngày của cuộc sống, không thể nào bì được với cỗ máy điện toán có thể chạy hàng trăm năm mà không phải nuôi con.
Nếu làm toán vì đam mê, vượt lên trên chính mình, để mở mang tri thức nhân loại, thì có AI hay không, các nhà toán học vẫn sẽ làm toán. Cuộc chạy đua để giành giải thưởng không còn nhiều ý nghĩa với tầng lớp làm toán tinh hoa nữa.
Nhưng chuyện không chỉ dừng ở đấy. Việc AI, chứ không phải con người, mới là kẻ giải được các bài toán khó, thì việc con người làm giàu tri thức và tri kiến (insight) toán học thông qua quá trình tìm lời giải liệu có chấm dứt?
Có lẽ là không. Chỉ có điều con người phải mày mò tìm hiểu xem AI giải bài toán đó như thế nào, tại sao nó lại giải như thế và tại sao nó giải được. Việc này nhìn thoáng qua có vẻ như làm mất “phẩm giá” của người làm toán. Nhưng thực chất nó không khác gì một dịch giả tài hoa về ngôn ngữ, uyên bác về văn hoá lịch sử, dịch tác phẩm của Homer từ tiếng Hy Lạp cổ sang tiếng mẹ đẻ của mình, cho bạn đọc đương đại. Công việc này chắc chắn vẫn góp phần làm giàu tri thức.
Hơn thế nữa, với những tri thức mới tìm ra được qua lời giải của AI, các nhà toán học có thể đặt ra những câu hỏi mới, bài toán mới, qua đó mở rộng thêm chân trời tri thức. Việc đặt ra câu hỏi mới, bài toán mới chưa thể (và có lẽ không bao giờ có thể) là một năng lực mà AI có được. Chỉ con người mới có năng lực đặc biệt này. Nhất là năng lực tự truy vấn bản thân.
Trong quá khứ, con người đã xây dựng cho mình nền khoa học nguyên tử. Khoa học nguyên tử giúp con người có những nguồn năng lượng dồi dào, làm ra máy móc y học cứu được vô vàn mạng sống, chế tạo ra những thiết bị giúp con người giải trí, liên lạc và tính toán. Nhưng khoa học nguyên tử cũng bị con người dùng để làm ra vũ khí huỷ diệt chính con người.
AI cũng vậy. AI có thể có ích cho xã hội loài người, cũng có thể làm hại. AI sẽ tiến hoá thế nào, sẽ align hay misalign với con người (như tuyên bố mới đây của “những con người làm toán”) là câu hỏi mà con người chỉ có thể tự truy vấn chính mình, thay vì truy vấn AI và những người làm ra AI.
Nguyễn Phương Văn
.svg){kind=icon}
