Tổng Bí thư Tô Lâm bày tỏ vui mừng khi Hà Nội sẽ có nhiều công viên cây xanh, ngay tại trong nội đô thành phố, trong phố cổ, ngay bên Hồ Gươm.
Có một nghịch lý đang diễn ra, không ồn ào nhưng đủ để khiến chúng ta phải nghiêm túc suy nghĩ: Có những địa phương còn giữ được sự trong lành, trong trẻo của lối sống và môi trường tự nhiên, lại đang có xu hướng vội vàng bước vào lối đi mà nhiều đô thị lớn đã bắt đầu tìm cách thoát ra.
Ở những thành phố như Copenhagen hay Amsterdam, việc đi bộ, đi xe đạp hay sử dụng phương tiện công cộng ngày càng trở thành lựa chọn phổ biến. Không gian đô thị được sắp xếp lại theo hướng ưu tiên cho con người nhiều hơn. Điều đó không phải vì họ thiếu phương tiện hay không đủ điều kiện phát triển, mà vì sau một thời gian dài chạy theo sự tiện nghi và tốc độ, họ đã nhận ra những hệ quả rất cụ thể: Môi trường xuống cấp, sức khỏe bị ảnh hưởng, chất lượng sống bị bào mòn.
Ngay ở Việt Nam, câu chuyện ấy cũng không còn xa. Trong các định hướng quy hoạch dài hạn, Hà Nội đặt ra tầm nhìn rất dài, hàng chục năm, thậm chí tính bằng cả thế kỷ, trong đó việc nâng cao mật độ cây xanh, mở rộng không gian công cộng, hướng tới một đô thị “xanh” hơn được coi là một trục quan trọng. Mục tiêu tiệm cận các đô thị có chất lượng sống cao như Paris không chỉ là một chỉ tiêu kỹ thuật, mà là biểu hiện của một khát khao: Sau khi đi qua giai đoạn phát triển nhanh, chính các siêu đô thị cũng đang tìm cách cân bằng lại với thiên nhiên.
Vì vậy, điều khiến người ta băn khoăn là ở chiều ngược lại, không ít nơi đang đô thị hóa lại dễ hình thành một suy nghĩ quen thuộc: cái gì giống đô thị lớn hơn thì có vẻ tiến bộ hơn. Cách ăn, cách mặc, cách nói, cách đi lại… dần dịch chuyển theo một hình mẫu chung, đôi khi nhanh đến mức chính người trong cuộc cũng chưa kịp nhận ra mình đã khác đi từ lúc nào.
Không ai sai khi mong muốn cuộc sống tốt hơn. Nhưng trong sự thay đổi đó, có lẽ cần một khoảng lặng để tự hỏi: Mình đang đi tới đâu, và mình đang đánh đổi điều gì.
Các nghiên cứu của Liên Hợp Quốc nhiều lần nhấn mạnh rằng phát triển không chỉ là tăng trưởng, mà là khả năng duy trì chất lượng sống lâu dài — trong đó có môi trường, văn hóa và sự gắn kết cộng đồng. Nghe có vẻ lớn lao, nhưng thực ra lại nằm ở những điều rất gần. Một bữa cơm còn giữ được sự giản dị hay không. Người ta còn chào nhau ngoài đường hay không. Một quãng đường ngắn, mình chọn đi bộ hay vội vàng nổ máy. Những lựa chọn ấy không nằm trong văn bản nào, nhưng lại lặng lẽ định hình nên “chất” của một nơi.
Có những thay đổi không làm mất đi bản sắc ngay lập tức. Nhưng nếu diễn ra đủ lâu, đủ đều, thì cái còn lại có thể chỉ là hình thức, còn phần cốt lõi thì nhạt dần. Và điều đáng tiếc là khi nhận ra, đôi khi đã muộn.
Có một hình ảnh rất nhỏ, nhưng gợi nhiều suy nghĩ. Những cô gái lớn lên giữa nắng gió, với làn da khỏe, tự nhiên — thứ mà không ít người ở đô thị phải tìm kiếm bằng nhiều sản phẩm, mỹ phẩm và liệu trình — lại bắt đầu quen dần với việc che đi chính vẻ đẹp ấy bằng những lớp trang điểm nhân tạo có thể mua được. Không ai sai khi muốn làm đẹp. Nhưng trong sự thay đổi đó, có một câu hỏi đáng để suy ngẫm: Phải chăng đôi khi ta đang vội rời bỏ những gì vốn là thế mạnh của mình, chỉ vì nghĩ rằng ở nơi khác, mọi thứ đều tốt hơn?
Ở một góc nhìn khác nhưng cùng một hướng, những người làm du lịch chuyên nghiệp lại đi một con đường rất rõ ràng: họ không chạy theo sự “na ná” quen thuộc của tiện nghi dưới xuôi, mà chủ động làm nổi bật văn hóa bản địa. Ở nhiều khu nghỉ dưỡng cao cấp tại các vùng núi, cách thiết kế không lặp lại những khuôn mẫu quen thuộc, mà đậm đặc chất liệu địa phương — từ vật liệu, không gian đến cách kể câu chuyện về vùng đất.
Không chỉ không gian, cách tổ chức con người cũng vậy. Bên cạnh nhân sự chủ chốt từ nơi khác đến, dứt khoát phải có nhân sự là người bản địa. Họ không chỉ làm việc, mà còn là đại diện cho văn hóa, cho hồn cốt của một địa phương — mang lại đúng điều mà nhiều người đô thị đang tìm kiếm: Một cảm giác gần gũi, chân thật, như một cách “mang rừng về phố” giữa một đời sống ngày càng bị bào mòn bởi nhịp sống công nghiệp.
Những người đi trước, khi nhìn vào một vùng đất, thường nhận ra giá trị ở chính những điều mà người trong cuộc đôi khi chưa kịp nhận ra: Sự mộc mạc, sự tin cậy, cách đối đãi chân thành, cách mời nhau không phải một quả, mà cả cây, cách sống không cần nhiều lời nhưng vẫn hiểu nhau. Đó không phải là những chi tiết nhỏ. Đó là giá trị.
Các nghiên cứu của Ngân hàng thế giới cũng chỉ ra rằng những mô hình phát triển bền vững thường không phải là những mô hình sao chép nguyên trạng, mà là những mô hình biết điều chỉnh cái mới cho phù hợp với điều kiện bản địa. Điều đó có thể hiểu rất giản dị: Không phải cứ nhiều xe hơn là tốt hơn, không phải cứ tiêu dùng nhiều hơn là đời sống cao hơn, không phải cứ giống nơi khác là tiến bộ hơn.
Ngược lại, có những điều tưởng như bình thường — lối sống tiết kiệm, thói quen gắn với thiên nhiên, sự gắn bó giữa người với người — lại chính là thứ mà nhiều nơi đang tìm cách phục hồi.
Có lẽ vì vậy mà sức mạnh của một cộng đồng không nằm ở việc nói được bao nhiêu điều đúng, mà nằm ở việc có bao nhiêu người thấy mình trong đó. Người ta không đi theo khẩu hiệu. Người ta đi theo những gì họ tin. Và niềm tin ấy thường bắt đầu từ những điều rất nhỏ: một cách sống giản dị, một cách nói dễ hiểu, một sự nhất quán giữa lời nói và việc làm.
Không cần ngay lập tức những điều quá lớn lao để thay đổi. Chỉ cần những lựa chọn bền bỉ: đi bộ khi có thể, tiết kiệm điện nước, giữ môi trường sạch hơn, sống gần gũi với nhau hơn. Những điều tưởng như nhỏ nhoi ấy, nếu giữ được, sẽ giúp giữ gìn cả một kho báu văn hóa, hồn cốt, bản sắc cho mai sau.
Trong bối cảnh thay đổi nhanh như hiện nay, điều khiến người ta trăn trở không phải là việc thay đổi, mà là thay đổi mà không kịp nhận ra mình đang đánh đổi điều gì. Khi một nơi vốn trong lành dần quen với khói bụi, khi một cộng đồng vốn tiết kiệm bắt đầu tiêu dùng theo trào lưu, khi những cách nói, cách sống trở nên xa lạ với chính mình, thì đó không còn chỉ là câu chuyện phát triển, mà là câu chuyện về việc giữ hay đánh mất những giá trị cốt lõi đã làm nên bản sắc.
Tinh thần này cũng đã được đặt ra rất rõ trong các định hướng lớn về văn hóa, khi nhấn mạnh việc giữ gìn và phát huy bản sắc như một nền tảng nội sinh của phát triển bền vững, không đánh đổi văn hóa lấy tăng trưởng đơn thuần.
Có lẽ, điều khó nhất không phải là xây thêm cái mới, mà là giữ được những điều tốt đẹp đang có trong khi vẫn đi lên. Không phải bằng những lời kêu gọi mang tính áp đặt, cũng không phải bằng việc yêu cầu ai phải sống theo một khuôn mẫu. Mỗi cá nhân đều có quyền lựa chọn cách sống của mình.
Nhưng ở những vị trí có tính dẫn dắt, có sức lan tỏa, cách ăn, cách mặc, cách nói, cách sống lại mang một ý nghĩa khác. Không phải để “làm gương” theo nghĩa hình thức, mà là để truyền cảm hứng — truyền cảm hứng cho một cách sống bền vững hơn, gần gũi hơn, và cũng là để góp phần gìn giữ những giá trị đã làm nên bản sắc của cộng đồng.
Và rồi, có lẽ mỗi nơi sẽ phải tự trả lời một câu hỏi rất riêng, không phải để so sánh, mà để hiểu rõ mình hơn: Mình đang cố gắng trở thành một bản sao của nơi khác, hay đang từng bước trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình.
Có lẽ, thay vì hỏi mình đã giống các đô thị lớn đến đâu, sẽ đáng giá hơn nếu có thể tự hỏi: Mình đã giữ được điều gì mà các đô thị lớn đang phải đi tìm lại.
Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, có những địa danh trở thành biểu tượng không chỉ bởi sự kiện diễn ra ở đó, mà bởi từ nơi ấy hình thành một cách nghĩ về đất nước và con đường phát triển. Pác Bó là một nơi như vậy.
Khi “hạnh phúc” được đặt cạnh “phồn vinh” và “văn minh” trong Dự thảo Văn kiện Đại hội 14, đó không chỉ là thay đổi ngôn từ mà là chuyển động của tư duy mới.
.svg){kind=icon}
