Chính sự “dự báo được” này, tưởng như tạo ra tính minh bạch, nhưng trong thực tế lại mở ra một khoảng trống cho những phản ứng mang tính đầu cơ của thị trường.
Chỉ cần vài ngày trước thời điểm điều chỉnh, những tín hiệu về khả năng tăng hay giảm giá đã bắt đầu lan truyền. Khi đó, các hành vi quen thuộc xuất hiện: Người tiêu dùng tranh thủ mua trước, một số khâu trung gian trở nên dè dặt bán ra, thậm chí có nơi xuất hiện tâm lý găm hàng.
Hệ quả là cung – cầu bị xô lệch trong thời gian ngắn, khiến thị trường có cảm giác khan hiếm dù nguồn cung thực tế chưa hề thay đổi.
Điều đáng nói là nguyên nhân không nằm ở nguồn hàng mà nằm ở khả năng “đón đầu” thời điểm điều hành.
Khi một chính sách giá được dự báo trước cả về thời gian lẫn xu hướng, thị trường sẽ tự điều chỉnh hành vi để tối đa hóa lợi ích. Đó là phản ứng hoàn toàn tự nhiên trong kinh tế thị trường. Nhưng khi hàng triệu hành vi cá nhân cùng diễn ra trong một khoảng thời gian rất ngắn, kết quả lại là biến động bất thường của thị trường.
Vì vậy, nếu cơ quan quản lý nhà nước trực tiếp điều hành giá xăng dầu, có lẽ cần cân nhắc một nguyên tắc quan trọng: không nên ấn định cứng một mốc thời gian điều chỉnh mà thị trường có thể dự đoán trước.
Thay vào đó, việc điều hành nên diễn ra linh hoạt theo diễn biến thị trường và quyết định cụ thể chỉ được công bố khi chính thức có hiệu lực. Khi đó, thị trường sẽ tiếp nhận thông tin trong trạng thái đồng thời, không còn khoảng thời gian để găm hàng, đầu cơ hay tích trữ trước khi giá thay đổi.
Song song với đó, dữ liệu và quá trình xây dựng phương án điều hành giá cũng cần được xem là thông tin thuộc phạm vi quản lý chặt chẽ của Nhà nước cho đến thời điểm công bố. Điều này không phải để hạn chế minh bạch, mà để bảo đảm rằng chính sách được thực thi trước khi thị trường kịp phản ứng theo hướng đầu cơ.
Bởi trong một thị trường nhạy cảm như xăng dầu, thông tin không chỉ đơn thuần là dữ liệu. Nó còn là tín hiệu hành vi. Một khi tín hiệu đó xuất hiện quá sớm, thị trường sẽ lập tức điều chỉnh theo hướng có lợi cho từng chủ thể riêng lẻ, nhưng lại gây bất ổn cho toàn bộ hệ thống.
Đối với những người ở tuyến cuối của chuỗi cung ứng – các cửa hàng xăng dầu – điều này càng trở nên rõ ràng. Mỗi khi xuất hiện tin đồn về tăng giá trước giờ điều chỉnh, lượng phương tiện đổ về cây xăng có thể tăng đột biến. Áp lực lúc đó không phải vì thiếu hàng, mà vì tâm lý tích trữ lan nhanh hơn tốc độ vận hành của hệ thống phân phối.
Do đó, để hạn chế tình trạng găm hàng hay đầu cơ tích trữ, giải pháp không chỉ nằm ở các biện pháp kiểm tra hay chế tài. Quan trọng hơn là thiết kế một cơ chế điều hành khiến việc đầu cơ trở nên không còn ý nghĩa.
Khi thời điểm điều chỉnh không thể dự đoán trước, khi dữ liệu điều hành được kiểm soát chặt chẽ cho đến phút công bố, thị trường sẽ buộc phải vận hành theo nhu cầu thực thay vì theo kỳ vọng đầu cơ.
Một thị trường xăng dầu ổn định không chỉ cần nguồn cung vững chắc, mà còn cần kỷ luật thông tin trong điều hành. Và đôi khi, chính sự kín kẽ trong quá trình ra quyết định lại là điều giúp thị trường vận hành minh bạch và bình thường nhất.
Huỳnh Công Trạng
*Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả. Mời bạn đọc chia sẻ ý kiến ở phần bình luận bên dưới.
.svg){kind=icon}
