Khu vườn từng có 5 hầm bí mật và nguyện ước cuối đời của người phụ nữ ở TPHCM

Những năm tháng không thể quên

Cuối tháng 4/2026, trời TPHCM nắng gắt. Thấy chồng ngồi trước hiên nhà, bà Nguyễn Thị Phương Mai (SN 1958, xã Vĩnh Lộc, TPHCM) vội xoay chiếc quạt máy về phía chồng để xua cái nóng như đổ lửa.

Từ ngày chồng không may lâm bệnh nặng, bà gần như dành hết thời gian trong ngày kề cận, chăm sóc. Khoảng thời gian ít ỏi còn lại, bà lại ra thăm khu đất cách nhà không xa. Sau khi hiến một phần để làm trụ sở văn phòng ấp, khu đất hiện vẫn bỏ hoang, phủ cỏ dại. Thế nhưng đây lại là nơi ghi dấu những năm tháng đấu tranh anh dũng của gia đình bà.

Bà Mai sinh ra trong gia đình giàu truyền thống cách mạng. Bà ngoại của bà là Mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Dư. Mẹ ruột bà, cụ Huỳnh Thị Gần (SN 1917), là lão thành cách mạng, được nhận nhiều huân, huy chương kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ cứu nước.

Bà Mai chia sẻ, ngay từ khi còn rất nhỏ, bà đã được cụ Gần ẵm theo mỗi khi đi hoạt động cách mạng. Khi gặp địch, mật thám, bà Mai sẽ quấy khóc, đòi mẹ ẵm về hoặc đòi mua bánh trái... Trong khi đó, cụ Gần giả vờ la mắng, phạt con để đánh lạc hướng, gây nhiễu sự chú ý của địch. 

Lớn hơn một chút, bà được giao nhiệm vụ đưa cơm nuôi giấu cán bộ cách mạng. Một lần trên đường đi đưa cơm, bà bị địch bắt, đưa đến khu đất trống để tra khảo.

Sau những cái tát như trời giáng, chúng rút súng colt, tháo bớt đạn, dí sát vào tai bà đe dọa. Chúng vừa quát, vừa yêu cầu bà chỉ điểm vị trí có cơ sở cách mạng. Dù rất sợ, bà vẫn không hé nửa lời.

Không thể dùng vũ lực, chúng chuyển sang dụ dỗ, đề nghị mua thông tin từ bà với số tiền cực lớn. Nhưng bà vẫn nói mình đang đi chăn trâu, vì đói nên về nhà lấy cơm ăn.

Thất bại trước sự kiên cường của cô bé 10 tuổi, chúng giáng thêm vài cái bạt tai rồi đuổi bà đi.

Khi cụ Gần đào hầm nuôi giấu cách mạng trong vườn nhà, bà Mai được mẹ cho giúp sức. Hầm bí mật hoàn thiện, bà nhận nhiệm vụ cảnh giới, bảo vệ hầm.

Bà kể: “Thời điểm đó, vườn nhà tôi cách nơi đóng quân của địch không xa. Vào mùa nắng, chúng thường đến xin nước tắm. Dù rất nguy hiểm, mẹ tôi vẫn tổ chức đào 5 hầm bí mật.

Mẹ còn vận động những người xung quanh đào thêm 2 cái làm chỗ ẩn nấp cho các chú, các bác cán bộ cách mạng, giấu vũ khí, thuốc men, đạn dược…”.

Mong ước cuối cùng

Gia đình có truyền thống cách mạng, nhà bà Mai luôn bị địch theo dõi gắt gao. Một lần, chúng được mật báo trong vườn nhà bà nuôi giấu “Việt Cộng” nên đến bao vây.

Khi bà Mai phát hiện, toán địch đã đến cách khu vực có hầm bí mật vài trăm mét. Thấy vậy, dù hốt hoảng bà vẫn cố gắng bình tĩnh, tìm cách đậy nắp, ngụy trang miệng hầm.

Bà sử dụng gàu nước bằng kim loại có phần đáy phẳng đậy tạm lên nắp hầm. Hầm bí mật này được đào ngụy trang bên dưới liếp đất trồng rau quế nên sau khi đậy nắp, bà múc nước giả vờ tưới rau để nước xối đất lấp kín khe hở ở miệng hầm.

Vừa tưới xong gàu nước, địch đã đứng trước mặt bà. Chúng hất hàm hỏi: “Việt Cộng đâu?". Dù mới 12-13 tuổi, bà Mai bình tĩnh đáp: “Ở đây không có Việt Cộng”. Chúng lại hỏi: “Sao mày biết Việt Cộng mà nói ở đây không có?”.

Biết mình sơ hở, bà nhanh trí đáp: “Ngày nào các ông cũng rải truyền đơn vẽ Việt Cộng ốm nhom, xương sườn, xương sống lòi ra, râu ria rậm rạp. Ở đây tôi không thấy ai như vậy cả”.

Không tin, chúng tiến vào vườn nơi có các hầm khác. Bà vội la lớn: “Cô Tám (hộ dân gần nhà bà Mai cũng có hầm bí mật -PV) ơi, cột trâu lại, kẻo chúng chạy đụng trúng các ông lính kìa”.

Nhận hiệu lệnh, các chiến sĩ, cán bộ cách mạng rút xuống hầm, ngụy trang kỹ lưỡng. Sau lần ấy, bà Mai được khen mưu trí dũng cảm, bảo vệ thành công toàn bộ chiến sĩ, cán bộ cách mạng đang hoạt động dưới 7 hầm bí mật.

Lần khác, địch lại được mật báo gần nhà bà Mai có cán bộ cách mạng hoạt động. Chúng tiến vào vị trí có căn hầm đào dưới gốc tre.

“Chúng nói đã có người khai trong vườn nhà tôi có Việt Cộng về họp, tiếng nói chuyện rì rầm suốt đêm rồi bắt tôi thừa nhận, chỉ điểm.

Tôi nói tiếng rì rầm mà họ nghe thấy là tiếng thanh niên đi soi dế chứ ở đây không có Việt Cộng. Không khai thác được gì từ tôi, chúng đem tôi đi phơi nắng đến ngất xỉu”, bà Mai nhớ lại.

Bà Mai hỗ trợ cụ Gần hoạt động cách mạng, tham gia công tác vận động vàng, tiền mặt cho Chiến dịch Hồ Chí Minh... từ năm 1968 cho đến khi đất nước thống nhất.

Với những đóng góp của mình, bà được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Ba, Huy chương Chiến sĩ vẻ vang hạng Nhất, Nhì, Ba và Huy hiệu 40 năm tuổi Đảng.

Khu vườn xưa, nơi cụ Gần và các con đào hầm bí mật được công nhận địa chỉ đỏ. Mỗi lần trở lại vườn nhà, bà Mai lại nhớ mẹ, nhớ những lần vừa mở mắt ra đã thấy mẹ bị địch bắt, kéo lê đi.

Bà nhớ những năm tháng cùng mẹ cầm cuốc, thuổng đào hầm, canh trời tối ôm từng thúng đất đi đổ. Bà cũng nhớ những lần gánh phân, bên trong giấu các bọc, lọ thức ăn, thuốc men để tiếp tế cho cán bộ cách mạng…

Bà chia sẻ: “Từ những ký ức ấy, tôi có một mong ước cuối cùng là xây dựng ngôi nhà truyền thống tại khu vườn cũ.

Tôi cũng sẽ phục dựng các căn hầm bí mật để con cháu biết về những năm tháng đấu tranh gian khổ nhưng anh dũng của thế hệ đi trước”.

Ảnh: Hà Nguyễn

Chuyện ít biết về căn hầm bí mật dưới bể nước nhà má Tám Nhung ở TPHCMNằm ở đầu đường Trần Xuân Độ, phường Vũng Tàu (TPHCM), nhà của má Tám Nhung từng là cơ sở cách mạng hoạt động ngay trong lòng địch với căn hầm bí mật độc đáo, giờ đây là di tích lịch sử văn hóa quốc gia.