Lời tòa soạn: Câu chuyện tổ chức bộ máy và con người ở cấp xã là một trong những vấn đề đặt ra đối với chính quyền địa phương 2 cấp sau một năm vận hành. Đây cũng là vấn đề mà nhiều địa phương quan tâm và có kiến nghị để vận hành hiệu quả, nâng cao chất lượng quản trị và bảo đảm năng lực thực thi của chính quyền địa phương 2 cấp như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu.

VietNamNet tổ chức loạt bài “Định vị lại cấp xã trong chính quyền địa phương 2 cấp” ghi nhận thực tế về tổ chức bộ máy và con người ở cấp xã cũng như các kiến nghị, giải pháp để chính quyền địa phương 2 cấp vận hành hiệu quả, hiệu lực hơn trong thời gian tới. 

Đã tròn 1 năm triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Từ 3 cấp chính quyền địa phương sang 2 cấp là cả một sự thay đổi lớn. Thời gian chuẩn bị lại quá ngắn nhưng đúng ngày 1/7/2025, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp bắt đầu hoạt động được. Đây quả là một kỳ tích.

Cần yếu tố chính trị - có ngay. Cần sửa Hiến pháp, sửa luật này luật kia - cũng có ngay. Bố trí lại lãnh đạo tại các cơ quan ở địa phương cho phù hợp - cần là quyết ngay… Trong quá trình chuẩn bị và chính thức vận hành mô hình, nếu có vấn đề gì chưa rõ cần được giải thích, cần được quy định… thì ngay ngày hôm sau đã có câu trả lời từ trung tâm lãnh đạo cao nhất của đất nước.

Khó có nước nào có thể làm được như vậy và đây cũng là cơ sở bảo đảm cho hoạt động của mô hình này.

cap xa 1.jpg
Sau 1 năm, chính quyền địa phương 2 cấp đã đi vào vận hành, bước đầu ổn định

Đánh giá tổng quát nhất cho sự thành công của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp sau 1 năm chính là chính quyền địa phương 2 cấp đã đi vào vận hành, bước đầu ổn định.

Tuy nhiên, cũng phải thấy rõ những vấn đề đang ảnh hưởng đến hoạt động, hạn chế hiệu quả hoạt động của mô hình này, đặc biệt là chính quyền cấp xã.

Có khá nhiều vấn đề liên quan đến hoạt động của xã, nhưng ở đây tập trung vào đội ngũ công chức cấp xã.

Chất lượng của đội ngũ

Đội ngũ công chức cấp xã từ 1 năm nay được cấu tạo bởi mấy bộ phận.

Trước hết, đó là công chức vốn đang làm việc tại xã trước ngày 1/7/2025 với các chức danh như công chức xây dựng - địa chính; công chức văn phòng - thống kê… Theo đánh giá từ trước đến nay khi bàn đến đội ngũ công chức trong 4 cấp chính quyền trung ương, tỉnh, huyện và xã thì công chức cấp xã thường ở vị trí thấp nhất về năng lực và trình độ chuyên môn.

Bộ phận thứ hai là cán bộ, công chức từ cấp huyện chuyển về cấp xã khi bỏ cấp huyện. Điều cần lưu ý là những người này khi về xã, về cơ bản phải làm những việc mà trước đây lúc còn ở huyện họ không hề làm. Những vấn đề như bỡ ngỡ về nhiệm vụ, xa lạ với cách làm việc ở cấp cơ sở, ở xa cộng với việc đi lại do thay đổi địa điểm làm việc ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng của bộ phận công chức này trong hoạt động tại cấp xã.

Bộ phận thứ ba là cán bộ, công chức từ cấp tỉnh về. Đó là những cán bộ, công chức bình thường, là lãnh đạo phòng, sở và thậm chí cả lãnh đạo UBND tỉnh và tương đương. Bộ phận công chức này về xã phải làm quen theo một cách hoàn toàn mới với công việc của chính quyền cấp xã.

Với một cơ cấu đội ngũ như vậy, chắc chắn là chất lượng công chức cấp xã không thể như mong muốn. Nói chất lượng ở đây chính là nói năng lực và trình độ chuyên môn để thực hiện công việc của xã. Mà công việc của xã trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp khác xa so với lúc còn 3 cấp chính quyền địa phương.

Cơ cấu của đội ngũ

Cơ cấu là một trong những điểm yếu nhất khi xem xét đội ngũ công chức cấp xã hiện nay. 

Trước ngày 1/7/2025, công chức cấp xã bao gồm 6 chức danh là: Chỉ huy trưởng Ban chỉ huy quân sự; văn phòng - thống kê; địa chính - xây dựng - đô thị và môi trường hoặc địa chính - nông nghiệp - xây dựng và môi trường; tài chính - kế toán; tư pháp - hộ tịch; văn hóa - xã hội.

Việc thiết kế các chức danh công chức xã theo các lĩnh vực từ ít là 2 đến nhiều là 4 như địa chính, nông nghiệp, xây dựng và môi trường về cơ bản đã không chuẩn về mặt phương pháp. Nhưng khi đó, nhiệm vụ của chính quyền cấp xã còn khá khiêm tốn nên không ảnh hưởng nhiều đến hiệu quả hoạt động của chính quyền.

Phương pháp này được tiếp tục áp dụng sau 1/7/2025 và với việc gia tăng công việc của xã do bỏ huyện, nên các lĩnh vực liên quan đến công việc của xã đã tăng lên khá nhiều. Nghị định số 361 ngày 31/12/2025 của Chính phủ quy định ở xã có 45 vị trí việc làm (VTVL).

Hãy xem vài VTVL để thấy sự bất cập khi đưa quá nhiều lĩnh vực vào một VTVL. Đó là: VTVL chuyên viên về lĩnh vực nông nghiệp; lâm nghiệp; diêm nghiệp; thủy lợi; thủy sản; phát triển nông nghiệp; phòng chống thiên tai; giảm nghèo.

VTVL chuyên viên về lĩnh vực chất lượng, an toàn thực phẩm đối với nông sản, lâm sản, thủy sản, muối; kinh tế hộ, kinh tế trang trại nông thôn, kinh tế tập thể, nông, lâm, ngư, diêm nghiệp gắn với ngành nghề, làng nghề nông thôn.

VTVL chuyên viên về lĩnh vực phát thanh truyền hình; báo chí; thông tin cơ sở; thông tin đối ngoại; bưu chính; ứng dụng công nghệ thông tin; giao dịch điện tử; chính quyền số; kinh tế số; xã hội số; chuyển đổi số…

Phương châm đặt tên cho VTVL ở cấp xã là cố gắng không bỏ sót các lĩnh vực quản lý nhà nước của các bộ, ngành Trung ương. Cho nên ở xã cũng có VTVL chuyên viên về lĩnh vực đối ngoại, hội nhập quốc tế, biên giới, lãnh thổ quốc gia.

Việc xác định vị trí việc làm theo cách này đang bộc lộ một số điểm.

Trước hết là không thể có công chức am hiểu quy định và thực tiễn của phần lớn các VTVL được quy định.

Điều mấu chốt ở đây là những VTVL theo Nghị định số 361 về thực chất không phải là VTVL. Vấn đề hết sức đáng tiếc là các quy định của pháp luật về VTVL khởi đầu từ Luật Cán bộ, công chức 2008 và Luật Viên chức 2010 cho đến nay qua vài lần sửa đổi về cơ bản vẫn còn vấn đề.

Số lượng công chức cấp xã

Số lượng công chức cấp xã là điểm yếu thứ hai khi xem xét đội ngũ công chức cấp xã. Trước 1/7/2025, về cơ bản, số lượng cán bộ, công chức cấp xã được quy định là 19, 21, 23 tùy theo phân loại là xã loại 1, 2 hay 3. Con số định biên 19, 21 hay 23 này chủ yếu dựa trên kinh nghiệm, cơ sở khoa học hầu như không có.

Sau 1/7/2025 là quy định ban đầu mỗi xã tạm thời có 32 công chức, tùy theo dân số, tối đa 1 xã không quá 50 và 1 phường, đặc khu không qua 70 biên chế.

Số lượng công chức như vậy không đáp ứng hoạt động thực tế tại cấp xã hiện tại. Đa phần các xã, phường đều cho rằng không đủ người làm việc. Mới đây bắt đầu lại có câu chuyện nghiên cứu để nâng biên chế công chức cấp xã. Vấn đề là nâng đến bao nhiêu là đủ?

Câu chuyện số lượng công chức cấp xã phải được giải quyết đồng bộ trong vấn đề đội ngũ công chức cấp xã nói chung. Trong giải quyết vấn đề này cần chú trọng mấy nội dung quan trọng.

Một là định rõ công việc của cấp xã, bởi từ công việc, từ nhiệm vụ mới dẫn đến xác định được số lượng cần thiết người làm việc phải có. Nói cụ thể như xã có nhiệm vụ quản lý nhà nước về đối ngoại, biên giới và về lãnh thổ quốc gia không? Cụ thể từ nhiệm vụ này ra bao nhiêu nhiêm vụ chi tiết? Giả sử như có nhiệm vụ này thì khối lượng công việc tính ra có cần đến 1 công chức hay không?

Một năm qua, việc phân quyền cho các xã đã được thực hiện tương đối tốt. Tuy nhiên, qua một năm triển khai cũng bộc lộ những bất cập cần xử lý. Đồng thời cũng cần nhận thức rõ xác định khối lượng công việc là xác định tại từng xã cụ thể, không thể đánh đồng trên đầu nhiệm vụ để tính cho tất các các xã ra bao nhiêu biên chế cho một hoặc vài lĩnh vực quản lý nhà nước.

Hai là định lại cơ cấu công chức cấp xã. Trong giải quyết vấn đề này sẽ đụng đến vấn đề có tính nguyên tắc. Đó là từ năm 2008 với Luật Cán bộ, công chức đến nay về hình thức pháp lý đang áp dụng hệ thống vị trí việc làm trong quản lý đội ngũ công chức, viên chức, nhưng trên thực tế lại là hệ thống chức nghiệp.

Chừng nào chưa chuẩn hóa lại vấn đề này thì chừng đó việc xác định công chức cấp xã còn ở trạng thái mơ hồ, không chuẩn và sẽ cản trở lớn đến việc bảo đảm và nâng cao chất lượng đội ngũ công chức cấp xã.

Ba là xác định biên chế công chức cấp xã trên cơ sở khoa học, chấm dứt tình trạng áp đặt một số lượng chung cho tất cả các xã. Đây cũng là một loại công việc chưa được thực hiện trong cả hệ thống hành chính, do đó đòi hỏi phải có sự thay đổi lớn về nhận thức cũng như sau đó là thống nhất cách làm để ra được biên chế chuẩn cho cấp xã.