Ngày còn nhỏ, tôi từng thắc mắc vì sao Việt Nam lại cần phải hội nhập và gắn kết với ASEAN, trong khi chúng ta hoàn toàn có thể hợp tác trực tiếp với những quốc gia lớn như Trung Quốc, Nga hay Mỹ. Mãi sau này, từ chính những năm tháng đi học, tôi mới dần hiểu ra ý nghĩa của việc thuộc về một cộng đồng.
Khi lớp chúng tôi là một tập thể học giỏi, đoàn kết và được nhiều người biết đến, tôi luôn cảm thấy tự hào mỗi khi đi đâu được giới thiệu là học sinh của lớp ấy. Với một quốc gia cũng vậy, việc gắn bó với một cộng đồng khu vực vững mạnh không những không làm hạn chế quan hệ với các nước lớn mà còn mở ra những cơ hội hợp tác rộng lớn hơn, giúp mỗi thành viên nâng cao vị thế và cùng nhau giải quyết những vấn đề mà riêng mình khó có thể thực hiện được.
Ngày 14/11, tại Hội nghị thượng đỉnh Kinh doanh và Đầu tư ASEAN ở Manila, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã đề xuất chuyển từ phát triển từng công trình giao thông riêng lẻ sang hình thành những hành lang kinh tế liên thông, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu hài hòa tiêu chuẩn, đơn giản hóa thủ tục hải quan và tăng cường kết nối thể chế.
Những đề xuất ấy gợi ra một vấn đề đáng suy ngẫm: khi các quốc gia đã và đang đầu tư những tuyến đường, cảng biển và sân bay ngày càng hiện đại, làm thế nào để các công trình ấy thực sự trở thành những dòng chảy hàng hóa, thương mại và cơ hội phát triển?
Châu Âu: Khi những quy tắc chung mở đường cho giao thông
Hãy hình dung một chiếc xe tải chở linh kiện điện tử từ Đức sang Hà Lan, rồi tiếp tục hành trình đến Bỉ. Nếu mỗi lần vượt qua biên giới, người lái xe đều phải dừng lại để khai báo, xuất trình chứng từ và chờ kiểm tra, thì dù hệ thống đường cao tốc có hiện đại đến đâu, thời gian vận chuyển vẫn sẽ bị kéo dài đáng kể. Châu Âu đã từng phải giải quyết chính bài toán ấy trong quá trình xây dựng thị trường chung.
Năm 1968, có 6 nước thành viên Cộng đồng Kinh tế châu Âu đã hoàn thành liên minh thuế quan, từng bước tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động thương mại nội khối. Đến năm 1993, thị trường chung châu Âu chính thức đi vào vận hành, giúp hàng hóa được lưu chuyển giữa các nước thành viên mà không còn phải thực hiện những thủ tục hải quan thông thường tại biên giới nội khối. Nhờ đó, các tuyến giao thông xuyên quốc gia đã có điều kiện phát huy hiệu quả lớn hơn.
Tuy nhiên, châu Âu không chỉ dừng lại ở việc đơn giản hóa thủ tục. Thông qua Mạng lưới giao thông xuyên châu Âu (TEN-T), EU đã từng bước tổ chức sự kết nối giữa đường bộ, đường sắt, cảng biển và các đầu mối vận tải quan trọng. Quy định EU 2024/1679, được ban hành năm 2024, đã xác lập các mốc hoàn thiện mạng lưới lõi vào năm 2030, mạng lưới lõi mở rộng năm 2040 và mạng lưới toàn diện năm 2050.
Điều đáng chú ý là cùng với việc đầu tư xây dựng, các quốc gia thành viên còn phải phối hợp quy hoạch, bảo đảm khả năng tương thích kỹ thuật và tổ chức vận hành.
Châu Âu hiện còn tiếp tục mở rộng sự kết nối sang lĩnh vực dữ liệu. Theo Quy định 2020/1056 về thông tin vận tải hàng hóa điện tử (eFTI), từ ngày 9/7/2027, các cơ quan có thẩm quyền sẽ phải chấp nhận thông tin vận tải điện tử do doanh nghiệp cung cấp thông qua những nền tảng đáp ứng quy định.
Đông Phi: Khi 2 quốc gia cùng tổ chức một cửa khẩu
Nếu châu Âu nổi bật với việc hình thành thị trường chung thì Cộng đồng Đông Phi (EAC) lại có những kinh nghiệm rất đáng tham khảo đối với các nước đang phát triển, nơi thời gian chờ đợi tại cửa khẩu vẫn chiếm một phần đáng kể trong tổng thời gian vận chuyển hàng hóa.
Một trong những sáng kiến nổi bật của khu vực này là mô hình cửa khẩu một điểm dừng (One-Stop Border Post). Theo đó, cơ quan chức năng của 2 quốc gia sẽ phối hợp thực hiện các thủ tục kiểm tra tại 1 địa điểm, thay vì yêu cầu phương tiện phải lần lượt hoàn thành những quy trình tương tự ở cả 2 bên biên giới.
Tại cửa khẩu Busia giữa Kenya và Uganda, cuộc khảo sát do TradeMark East Africa thực hiện năm 2016 cho thấy thời gian trung bình để một xe tải đi từ Kenya sang Uganda đã giảm từ khoảng 14 giờ 20 phút năm 2011 xuống còn 2 giờ 57 phút. Mặc dù kết quả này còn có sự đóng góp của những cải cách liên quan, mức giảm thời gian vẫn cho thấy lợi ích đáng kể của việc phối hợp tổ chức thủ tục giữa 2 quốc gia.
Để đạt được kết quả ấy, các nước đã phải thống nhất nhiều vấn đề, từ vị trí kiểm tra, trình tự giải quyết thủ tục đến trách nhiệm của từng cơ quan và phương thức trao đổi thông tin. Những thỏa thuận tưởng chừng chỉ mang tính hành chính ấy lại có tác động trực tiếp đến thời gian vận chuyển và chi phí của doanh nghiệp.
Vì thế, bài học đáng chú ý từ Đông Phi chính là việc coi hiệu quả của một hành lang vận tải là kết quả chung của các quốc gia cùng tham gia chứ không chỉ phụ thuộc vào năng lực hạ tầng của riêng từng nước.
Singapore: Khi thông tin được kết nối trước cả hàng hóa
Singapore lại mang đến một kinh nghiệm khác về vai trò của kết nối thông tin trong việc nâng cao hiệu quả giao thông và thương mại quốc tế.
Ngay từ năm 1989, nước này đã đưa vào vận hành hệ thống TradeNet, cho phép doanh nghiệp thực hiện các thủ tục cấp phép xuất nhập khẩu và trung chuyển hàng hóa thông qua một đầu mối điện tử.
Theo Hải quan Singapore, hơn 99% hồ sơ khai báo và sửa đổi giấy phép qua TradeNet được xử lý trong vòng 10 phút. Cần phân biệt đây là thời gian xử lý hồ sơ điện tử chứ không phải thời gian thông quan thực tế của mọi lô hàng. Tuy nhiên, kết quả ấy đã phản ánh khá rõ lợi ích của việc phối hợp quy trình và sử dụng chung thông tin.
Điểm đáng học hỏi ở Singapore không đơn thuần là việc ứng dụng công nghệ hiện đại, mà còn nằm ở cách tổ chức lại quy trình quản lý. Khi những thông tin đã được khai báo có thể tiếp tục được sử dụng một cách hợp pháp, an toàn bởi các cơ quan có thẩm quyền, doanh nghiệp sẽ giảm được nhiều công việc trùng lặp.
Đối với hoạt động logistics, sự liên thông ấy càng có ý nghĩa khi hàng hóa được chuyển tiếp giữa đường bộ, cảng biển, tàu biển và những đầu mối phân phối. Nếu chứng từ và dữ liệu được xử lý thông suốt, thời gian giao nhận có thể được rút ngắn mà không nhất thiết phải đầu tư thêm những công trình vật chất mới.
Nhìn từ 3 kinh nghiệm trên, có thể thấy kết nối thể chế không phải một khái niệm xa vời. Đó chính là việc các quốc gia cùng xây dựng những quy định tương thích, công nhận kết quả quản lý của nhau và phối hợp vận hành, qua đó giúp hệ thống giao thông phát huy hiệu quả cao hơn.
Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng
Từ kinh nghiệm quốc tế, nhìn lại quá trình hội nhập của Việt Nam, có thể thấy chúng ta đã chủ động tham gia xây dựng và triển khai nhiều cơ chế kết nối thể chế quan trọng trong ASEAN. Đây cũng chính là nền tảng thuận lợi để tiếp tục nâng cao hiệu quả của các hành lang giao thông và logistics trong thời gian tới.
Thông qua Cơ chế một cửa ASEAN (ASEAN Single Window), Việt Nam đã thực hiện trao đổi chứng nhận xuất xứ mẫu D điện tử với các nước thành viên, đồng thời tham gia những bước phát triển tiếp theo về chia sẻ dữ liệu hải quan. Đến tháng 6/2025, các nước ASEAN đã triển khai trao đổi chứng từ khai báo hải quan ASEAN và mẫu D điện tử trên hệ thống chung.
Đặc biệt, Nghị định số 336/2026/NĐ-CP, được Chính phủ ban hành ngày 22/8 và có hiệu lực từ ngày 15/10, đã tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho việc thực hiện các thủ tục hành chính đối với hàng hóa, phương tiện vận tải theo cơ chế một cửa quốc gia và một cửa ASEAN.
Trong lĩnh vực vận tải đường bộ, Việt Nam cũng đã tham gia Hệ thống quá cảnh hải quan ASEAN (ACTS), với khuôn khổ pháp lý được xác lập tại Nghị định số 46/2020/NĐ-CP. Hệ thống này đã được triển khai tại các cửa khẩu quốc tế Cầu Treo, Lao Bảo và Mộc Bài, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động quá cảnh hàng hóa giữa những quốc gia tham gia, thông qua cơ chế khai báo, bảo lãnh và giám sát chung.
Một bước tiến đáng chú ý khác là việc Hải quan Việt Nam đã chính thức triển khai giai đoạn hai của Thỏa thuận công nhận lẫn nhau về doanh nghiệp ưu tiên trong ASEAN (AAMRA) từ ngày 30/6 năm nay. Theo thông tin được công bố ngày 13/11, phạm vi được hưởng thuận lợi đã mở rộng tới cả một số giao dịch của doanh nghiệp xuất nhập khẩu thông thường, khi đáp ứng những điều kiện áp dụng liên quan đến doanh nghiệp ưu tiên của ASEAN.
Có thể thấy, khi cơ quan hải quan các quốc gia từng bước công nhận kết quả đánh giá doanh nghiệp của nhau, doanh nghiệp sẽ có điều kiện thuận lợi hơn trong việc thực hiện các thủ tục thương mại xuyên biên giới.
Ở tầm chiến lược, ngày 14/9, Thủ tướng đã ban hành Quyết định 1775/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình hành động thực hiện Kế hoạch chiến lược Kết nối ASEAN tại Việt Nam giai đoạn 2026-2035. Chương trình đã xác định những nhiệm vụ quan trọng về phát triển hạ tầng, logistics, kết nối số, hợp tác thể chế và theo dõi, đánh giá kết quả thực hiện.
Như vậy, Việt Nam đã có những nền tảng pháp lý và cơ chế hợp tác quan trọng. Vấn đề đặt ra trong giai đoạn tiếp theo không phải là xây dựng lại những gì đã có mà là tiếp tục nâng cao chất lượng thực thi, mở rộng phạm vi ứng dụng và làm cho các cơ chế ấy tạo ra những lợi ích kinh tế ngày càng rõ nét.
Để kết nối thể chế tiếp tục nâng cao hiệu quả giao thông thì trước hết, hiệu quả kết nối cần được xem xét trên toàn bộ hành trình vận chuyển, thay vì chỉ đánh giá riêng từng tuyến đường hoặc công trình.
Thứ hai, việc chuẩn bị các dự án giao thông xuyên biên giới cần tiếp tục được gắn kết chặt chẽ với phương án tổ chức khai thác chung.
Thứ ba, Việt Nam cần tiếp tục phát huy những lợi ích mà các cơ chế ASW, ACTS và AAMRA đã mang lại, đồng thời nghiên cứu khả năng mở rộng sự liên thông thông tin giữa các phương thức vận tải.
Cuối cùng, đối với các dự án kết nối ASEAN hướng tới năm 2040, việc xác định thứ tự ưu tiên đầu tư nên tiếp tục gắn với nhu cầu thị trường, khả năng hình thành các chuỗi sản xuất và triển vọng thu hút doanh nghiệp tham gia khai thác.
Nhìn lại câu chuyện lớp học năm nào, tôi càng hiểu rằng sức mạnh của một tập thể không chỉ đến từ việc các thành viên đứng cạnh nhau, mà còn được tạo nên bởi khả năng cùng hợp tác và chia sẻ những thành quả phát triển. Với ASEAN cũng vậy, những cây cầu, con đường và tuyến vận tải sẽ đưa các quốc gia đến gần nhau hơn về địa lý, trong khi những quy tắc tương thích, minh bạch và được thực hiện hiệu quả sẽ giúp hàng hóa, con người cùng những cơ hội kinh tế lưu chuyển thuận lợi hơn.
Và đó cũng chính là ý nghĩa của việc để kết nối thể chế dẫn đường cho kết nối giao thông, hướng tới một cộng đồng ASEAN ngày càng gắn bó và phát triển.
Chiều 15/11, tại Manila, Philippines, Thủ tướng Lê Minh Hưng tham dự phiên họp hẹp của Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 49 do Tổng thống Philippines Ferdinand R. Marcos Jr. chủ trì.
Sáng 15/11, tại Trung tâm Hội nghị quốc tế Philippines (PICC) ở Thủ đô Manila, Thủ tướng Lê Minh Hưng và lãnh đạo cấp cao các nước ASEAN đã dự lễ khai mạc hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 49 và các hội nghị liên quan.
.svg){kind=icon}
