Việc công bố thỏa thuận chấm dứt xung đột giữa Mỹ và Iran đã mang đến cho Tổng thống Donald Trump một món quà sinh nhật lớn. Tuy nhiên, giới quan sát vẫn tỏ ra lo lắng về những câu hỏi còn bỏ ngỏ và rủi ro tiềm ẩn.
Theo hãng tin DW, eo biển Hormuz mở cửa không có nghĩa mọi chuyện sẽ trở lại như thời kỳ trước xung đột. Tình trạng gián đoạn có thể còn kéo dài nhiều tháng do thủy lôi mà Lực lượng Vệ binh Các mạng Iran (IRGC) rải ở eo biển, chi phí bảo hiểm cao và rủi ro địa chính trị.
Trong một báo cáo nghiên cứu công bố ngày 15/6, cơ quan quản lý rủi ro hàng hải Hy Lạp MARISKS cảnh báo thỏa thuận khung giữa Mỹ và Iran nên được xem là "sự khởi đầu của một quá trình giảm leo thang hơn là việc khôi phục ngay lập tức các điều kiện thương mại bình thường".
Vậy khi nào hoạt động vận tải biển ở Vịnh Ba Tư và những vùng xung quanh có thể hoạt động trở lại một cách an toàn?
Thủy lôi - trở ngại lớn nhất
Giả sử các cuộc tấn công từ cả Mỹ và Iran đã chấm dứt hoàn toàn, trước tiên Iran phải tìm và gỡ bỏ số thủy lôi do nước này đã triển khai trong cuộc xung đột để tuyến đường thủy có thể lưu thông trở lại.
Theo các chuyên gia hàng hải, tàu quét thủy lôi, thiết bị không người lái dưới nước và thiết bị định vị thủy âm có thể định vị khá nhanh chóng hầu hết thủy lôi. Song vẫn có một số quả trôi dạt hoặc khó tìm thấy.
Sau khi rà phá thủy lôi, các nhà quan sát độc lập sẽ phải xác minh tuyến đường thủy an toàn cho hoạt động vận tải. Toàn bộ quá trình sẽ kéo dài từ 40 - 50 ngày.
Jakob Larsen, giám đốc an toàn và an ninh thuộc hiệp hội vận tải biển BIMCO cho rằng việc đi qua eo biển Hormuz hiện nay sẽ "rất rủi ro" và kêu gọi thiết lập "các tuyến đường không có thủy lôi".
Giá bảo hiểm vẫn là rào cản lớn
Ngay cả khi thủy lôi được dọn sạch, các công ty vận tải biển sẽ vẫn thận trọng, chỉ tăng hoạt động trở lại khi chi phí bảo hiểm xung đột qua eo biển Hormuz giảm đáng kể và niềm tin vào an toàn hàng hải được khôi phục.
Theo một báo cáo trên tờ New York Times, hiện tại, phí bảo hiểm vẫn ở mức cực kỳ cao, từ 1% - 4% giá trị tàu cho mỗi lần quá cảnh, trong khi mức trước xung đột chỉ dưới 0,1%. Đối với một tàu chở dầu điển hình trị giá 200 triệu USD, phí bảo hiểm tăng thêm từ 2 triệu đến 8 triệu USD cho mỗi lần quá cảnh, so với mức dưới 200.000 USD trước xung đột.
Công ty phân tích và dữ liệu vận tải biển Lloyd's List ngày 15/6 dẫn lời một nhà bảo hiểm giấu tên có trụ sở tại Singapore mô tả phí bảo hiểm là "tăng nhanh, giảm chậm".
Anoop Singh, người đứng đầu bộ phận nghiên cứu vận tải biển toàn cầu tại công ty Oil Brokerage Ltd. cảnh báo các chủ tàu sẽ đánh giá những ưu điểm và nhược điểm dựa trên khả năng chấp nhận rủi ro của riêng họ. “Người Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc ít sẵn sàng chấp nhận rủi ro cao, trong khi người Hy Lạp lại có quan điểm khác” ông Singh nói với hãng tin Bloomberg.
Hàng trăm tàu mắc kẹt cần di chuyển
Sau khi các hành lang an toàn trong eo biển được thiết lập, hàng trăm tàu thương mại và thủy thủ đoàn đã bị mắc kẹt trong nhiều tháng ở khu vực Vịnh rộng lớn hơn, có thể bắt đầu di chuyển.
Hãng tin Bloomberg dẫn dữ liệu từ công ty tình báo hàng hóa Kpler thống kê hiện có 300 tàu chở đầy hàng đang nằm ở Vùng Vịnh, trong khi 250 tàu khác đang trống không và chờ được xếp hàng. Gần đó, tại Vịnh Oman có 300 tàu chở dầu trống nữa đang chờ được phép vào vịnh.
Việc bố trí nhân sự cho những con tàu đó cũng có thể là một trở ngại. Theo Tổ chức Hàng hải quốc tế của Liên Hợp Quốc, ước tính có khoảng 20.000 thủy thủ vẫn đang ở trên các tàu bị mắc kẹt. Do ngày càng có nhiều thủy thủ không chấp nhận các đợt điều động tới Vùng Vịnh, Tổng cục Hàng hải Ấn Độ ngày 14/6 đã ra lệnh cho các công ty môi giới việc làm hạn chế đưa người đến các khu vực xung đột. Ấn Độ là quốc gia cung cấp thuyền viên lớn, chỉ đứng sau Philippines và Trung Quốc.
Các cơ sở năng lượng chưa thể hoạt động như cũ
Sau khi eo biển Hormuz tái mở cửa, các quốc gia Vùng Vịnh có thể bắt đầu tăng cường sản xuất dầu và khí. Tuy nhiên, họ cần kiểm tra sự an toàn của các cơ sở năng lượng, sửa chữa bất kỳ cơ sở hạ tầng nào bị hư hại và đưa lực lượng lao động cùng các đội bảo trì quay trở lại theo từng giai đoạn.
Việc khởi động lại các cơ sở sản xuất năng lượng sẽ phụ thuộc vào việc khôi phục lịch trình vận chuyển, đảm bảo đủ tàu chở dầu và thuyết phục người mua quốc tế rằng dòng chảy năng lượng đã ổn định trở lại.
Neil Shearing, nhà kinh tế trưởng của tập đoàn Capital Economics có trụ sở tại Anh, dự báo phải tới cuối tháng 9, khoảng 80% dòng chảy năng lượng qua eo biển Hormuz mới được khôi phục.
Nguy cơ địa chính trị vẫn tồn tại
Vấn đề lớn nhất chưa được giải quyết xung quanh thỏa thuận khung giữa Mỹ và Iran là đó chỉ là một bản phác thảo để các nhà đàm phán tìm ra giải pháp lâu dài cho cuộc xung đột. Hiện nay, Mỹ đang nhấn mạnh vào việc miễn phí vĩnh viễn đối với việc đi lại qua eo biển Hormuz, trong khi các quan chức Iran đề cập tới "phí dịch vụ" và việc duy trì quyền kiểm soát tuyến đường thủy này cùng với nước láng giềng Oman.
Theo các nhà phân tích, do một loạt vấn đề như tham vọng hạt nhân của Iran, việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt và sự ủng hộ của Tehran đối với các nhóm vũ trang như Hezbollah và Houthi vẫn chưa được giải quyết, nên các cuộc tấn công có nguy cơ tiếp tục xảy ra.
Hơn nữa, do Iran kiểm soát được eo biển Hormuz, nước này có thể tiếp tục thử thách giới hạn trong khi Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu nhấn mạnh Tel Aviv không bị ràng buộc với thỏa thuận này. Ông Netanyahu cảnh báo Israel sẽ tiếp tục hành động tự vệ, làm dấy lên lo ngại rằng các cuộc tấn công đơn phương có thể nhanh chóng phá vỡ thỏa thuận mong manh mới đạt được.
Dù đã suy yếu đáng kể sau nhiều năm giao tranh với Israel nhưng nhóm vũ trang Hezbollah ở Lebanon vẫn là một phần quan trọng trong chính sách an ninh và đối ngoại của Iran.
Phó Tổng thống Mỹ JD Vance tuyên bố các thanh tra hạt nhân quốc tế "chắc chắn" sẽ được phép quay trở lại Iran theo thỏa thuận giữa Washington và Tehran nhằm chấm dứt xung đột.
Quân đội Israel và nhóm vũ trang Hezbollah được Tehran hẫu thuẫn ở Lebanon vẫn tiếp tục giao tranh dù Mỹ và Iran đã đạt thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột ở Trung Đông.
.svg){kind=icon}
