Tại Hà Tĩnh và Nghệ An, nhiều cơ sở xử lý rác được đầu tư hàng chục tỷ đồng đang quá tải, xuống cấp do công nghệ lạc hậu. Trong khi nhiều nơi phải tự xử lý hoặc vận chuyển rác đi hàng chục kilômét, các bãi chôn lấp lớn cũng liên tiếp xảy ra sự cố.
LỜI TOÀ SOẠN
Quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế khiến bài toán xử lý rác thải tại các tỉnh Bắc Trung Bộ ngày càng trở nên cấp thiết. Khi lượng chất thải phát sinh tăng lên, hạ tầng và năng lực xử lý tại một số địa phương bộc lộ nhiều bất cập.
Các quy định mới với yêu cầu ngày càng cao về kiểm soát phát thải cũng đặt ra thêm sức ép đối với hệ thống xử lý rác tại địa phương. Trước thực trạng này, đâu là hướng đi phù hợp để khắc phục những hạn chế về hạ tầng, nâng cao hiệu quả quản lý chất thải và bảo đảm mục tiêu phát triển bền vững?
Loạt bài “Rác thải tại các tỉnh Bắc Trung Bộ: Thực trạng từ những hạ tầng lỗi thời” sẽ phản ánh thực trạng, phân tích những điểm nghẽn trong đầu tư và vận hành, đồng thời tìm hiểu các giải pháp nhằm nâng cao năng lực xử lý rác thải tại khu vực.
Trong nhiều năm qua, Hà Tĩnh đã đầu tư nhiều nhà máy, cơ sở xử lý rác nhằm giảm tồn đọng và hạn chế ô nhiễm môi trường. Tuy nhiên, nhiều cơ sở hoạt động kém hiệu quả, công suất hạn chế hoặc thường xuyên gặp sự cố, khiến rác ùn ứ kéo dài.
Tại xã Thạch Lạc, nhà máy xử lý rác Thạch Lạc được đầu tư hơn 10,4 tỷ đồng trên diện tích 10.000m². Dự án khởi công tháng 3/2020, hoàn thành vào tháng 8 cùng năm, gồm các hạng mục như lò đốt rác sinh hoạt, hố chôn lấp, bể xử lý nước thải, sân tập kết, phân loại và phơi rác.
Rác thải tràn ra ngoài khuôn viên nhà máy rác Thạch Lạc. Ảnh: Thiện Lương
Sau gần 6 năm vận hành, ngày 10/8, Công ty CP Bình Minh Vina Greens, đơn vị vận hành nhà máy, thông báo tạm dừng tiếp nhận rác và một phần hoạt động của nhà máy. Việc này khiến 8 xã phải tìm phương án xử lý rác thay thế, trong khi các cơ sở khác trên địa bàn cũng chịu áp lực về công suất.
Ghi nhận thực tế tại nhà máy cho thấy, hàng trăm tấn rác tồn đọng trong khuôn viên, nhiều đống rác tràn ra khu vực xung quanh. Một số máy móc, thiết bị đang được tháo dỡ để sửa chữa. Theo tìm hiểu, nguyên nhân chính khiến nhà máy phải dừng tiếp nhận rác là do máy móc, thiết bị thường xuyên hư hỏng, không còn đáp ứng yêu cầu xử lý rác trong điều kiện hiện nay.
Nhà máy rác Thạch Lạc xuống cấp. Ảnh: Thiện Lương
Đại diện Công ty CP Bình Minh Vina Greens cho biết, sau các đợt bão, máy móc tại nhà máy bị hư hỏng nặng. Bên cạnh đó, sự cố chập điện khiến động cơ của máy xử lý rác bị cháy. Doanh nghiệp đã tháo dỡ thiết bị hư hỏng để thay thế bằng máy dự phòng, song hiện chưa tìm được thợ đủ chuyên môn để lắp ráp, đưa máy vào vận hành. Vì vậy, nhà máy vẫn phải chờ khắc phục sự cố.
Sau khi nhận thông báo, xã Đồng Tiến đã liên hệ Nhà máy xử lý rác Cẩm Quan (Công ty CP Môi trường đô thị tỉnh Hà Tĩnh) để xin tiếp nhận rác nhưng không được do lượng rác tại đây cũng đang tồn đọng.
Dây chuyền xử lý rác tại Nhà máy rác Thạch Lạc liên tục hư hỏng. Ảnh: Thiện Lương
Trước tình hình này, xã hướng dẫn người dân tự xử lý rác tại chỗ nếu có thể; với lượng rác còn lại, địa phương dự kiến lập các điểm tập kết tạm, tổ chức thu gom, phân loại và tìm cơ sở tiếp nhận thay thế.
Tuy nhiên, việc tìm nơi xử lý mới gặp khó khăn do nhiều cơ sở cũng chịu áp lực về công suất. Xã đã báo cáo Sở Nông nghiệp và Môi trường, UBND tỉnh để xin phương án xử lý lượng rác phát sinh trong thời gian tới, đại diện UBND xã Đồng Tiến thông tin.
Rác chất đống quanh khu vực xã Thạch Lạc sau khi nhà máy rác ngừng tiếp nhận. Ảnh: Thiện Lương
Không chỉ Đồng Tiến, nhiều địa phương khác ở Hà Tĩnh cũng chật vật tìm nơi xử lý rác khi các cơ sở gần địa bàn lần lượt ngừng tiếp nhận. Tại xã Lộc Hà, lượng rác sinh hoạt phát sinh mỗi ngày khoảng 15-18 tấn, cao điểm lên 20-22 tấn. Sau khi các cơ sở tại Thạch Lạc, Cổ Đạm và một đơn vị môi trường đô thị không thể tiếp nhận thêm, từ tháng 7/2026, địa phương phải chuyển rác đến Kỳ Anh, cách khoảng 80km, để xử lý.
Người dân đưa rác về các bãi tập kết tạm sau khi nhà máy rác Thạch Lạc ngừng tiếp nhận. Ảnh: Thiện Lương
“Dù đáp ứng nhu cầu tiếp nhận, cơ sở xử lý rác cách địa phương khoảng 80km, khiến chi phí vận chuyển tăng cao, tạo thêm gánh nặng cho các đơn vị thu gom”, đại diện xã Lộc Hà cho biết.
Hai máy nhập khẩu từ Bỉ 18 tỷ đồng nhưng không hiệu quả
Trong khi nhiều nhà máy xử lý rác rơi vào tình trạng quá tải, dừng hoạt động hoặc bỏ hoang, một số xã trên địa bàn đã liên hệ nhà máy xử lý rác Cẩm Quan để đề nghị tiếp nhận rác. Tuy nhiên, đại diện Công ty CP Môi trường đô thị tỉnh Hà Tĩnh cho biết, nhà máy hiện không thể tiếp nhận thêm. Mỗi ngày, cơ sở này đang xử lý khoảng 150-155 tấn rác từ 6 phường, xã thuộc TP Hà Tĩnh cũ và toàn bộ huyện Cẩm Xuyên cũ.
Nhà máy rác của Công ty CP Môi trường đô thị Hà Tĩnh đóng tại huyện Cẩm Xuyên cũ. Ảnh: Thiện Lương
Dù có hệ thống máy móc, công nghệ với công suất thiết kế 210 tấn rác/ngày đêm, nhà máy hiện tồn đọng lượng rác lớn trong các kho chứa do dây chuyền xử lý không kịp. Điều này khiến khả năng tiếp nhận thêm rác từ các địa phương bị hạn chế. Bên cạnh đó, sau thời gian dài vận hành, một số hạng mục đã xuống cấp, nhà kho hư hỏng do mưa bão.
Lượng rác thải tồn đọng bên trong nhà máy xử lý rác Công ty CP Môi trường đô thị tỉnh Hà Tĩnh. Ảnh: Thiện Lương
Đại diện Công ty CP Môi trường đô thị tỉnh Hà Tĩnh cho biết, lượng rác tồn đọng tăng mạnh sau bão năm 2025 và thời điểm sau Tết, khi rác đưa về nhà máy có lúc vượt khả năng xử lý. Nhà máy cũng không có khu chôn lấp riêng mà chủ yếu xử lý tro, xỉ sau đốt. Vì vậy, khi dây chuyền gặp sự cố hoặc lượng rác đổ về quá lớn, phần chưa xử lý phải được lưu tạm trong kho.
Thông thường, mỗi tháng nhà máy tiếp nhận khoảng 2.400-2.500 tấn rác; riêng dịp Tết, tăng thêm khoảng 1.000 tấn.
Hai phần thiết bị của hai máy nhập khẩu từ Bỉ về trị giá 18 tỷ đồng bỏ hoang trong khuôn viên nhà máy rác. Ảnh: Thiện Lương
Đáng chú ý, trong khuôn viên nhà máy hiện còn hai phần thiết bị thuộc hai máy đảo trộn rác nhập khẩu từ Bỉ, tổng trị giá khoảng 18 tỷ đồng, đang để ngoài trời và không được sử dụng.
Theo đại diện doanh nghiệp, hai máy này được đầu tư bằng nguồn vốn vay nước ngoài khi doanh nghiệp còn thuộc Nhà nước. Tuy nhiên, trong quá trình vận hành, thiết bị không phù hợp với điều kiện thực tế, tiêu tốn nhiều dầu và có chi phí vận hành cao.
Cũng theo Công ty CP Môi trường đô thị, công nghệ của các thiết bị nhập khẩu từ Bỉ không phù hợp với điều kiện Việt Nam. Sau đó, phía nhà máy đã báo cáo UBND tỉnh xin cải tạo dây chuyền và bỏ thêm kinh phí để thực hiện. Trong quá trình cải tạo, một số bộ phận không còn sử dụng được nên phải loại bỏ.
Trước lượng rác tồn đọng lớn, doanh nghiệp cho biết đang đầu tư đặt hàng dây chuyền sản xuất nhiên liệu từ rác (RDF) nhằm xử lý lượng rác tồn và giảm áp lực lưu chứa.
Khu liên hợp lớn nhất tỉnh liên tục gặp sự cố
Tại Nghệ An, không chỉ các cơ sở quy mô nhỏ, bãi chôn lấp lớn nhất tỉnh cũng có dấu hiệu quá tải. Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Nghi Yên (xã Hải Lộc) rộng khoảng 46ha, gồm khu chôn lấp do Công ty CP môi trường và công trình đô thị Nghệ An quản lý từ năm 2012 với 8 ô chôn lấp, cùng nhà máy xử lý, tái chế chất thải rắn Ecovi.
Toàn cảnh khu liên hợp xử lý chất thải rắn Nghi Yên. Ảnh: Trần Tuyên
Tuy nhiên, năm 2020, nhà máy Ecovi bị yêu cầu tạm dừng hoạt động do không đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường. Từ đó, việc xử lý rác tại khu liên hợp gần như phụ thuộc hoàn toàn vào chôn lấp, trong khi lượng rác phát sinh ngày càng tăng.
Áp lực lên khu liên hợp còn thể hiện qua các sự cố liên tiếp. Tháng 9/2024, mưa lớn khiến một đoạn bờ kè hồ chứa nước rỉ rác bị vỡ, làm nước thải chưa qua xử lý tràn ra môi trường. Đơn vị quản lý sau đó phải khẩn trương gia cố để khắc phục sự cố.
Ngày 19/7 vừa qua, bãi rác Nghi Yên tiếp tục xảy ra cháy lớn. Lượng rác sinh hoạt, nilon và vật liệu dễ cháy khiến ngọn lửa nhanh chóng lan rộng, khói đen bốc cao hàng chục mét.
Rác thải chất thành từng đống lớn, ngổn ngang tại bãi rác Nghi Yên. Ảnh: Trần Tuyên
Ông Đậu Xuân Luân, Phó Chủ tịch UBND xã cho biết sau khi khắc phục sự cố, từ ngày 23/7, bãi rác tiếp nhận rác trở lại. Về lâu dài, địa phương kiến nghị UBND tỉnh và Khu kinh tế Đông Nam tăng cường chỉ đạo, kiểm soát, khắc phục nguy cơ ô nhiễm môi trường, nhất là tình trạng nước rỉ rác tràn ra ngoài trong mùa mưa bão; đồng thời có giải pháp phòng ngừa, không để xảy ra các vụ cháy tương tự.
Nhà máy điện rác cạnh bãi rác Nghi Yên được kỳ vọng góp phần xử lý lượng rác tồn đọng, hạn chế ô nhiễm. Ảnh: Trần Tuyên
Theo ông Luân, địa phương kỳ vọng nhà máy điện rác đang được xây dựng bên cạnh khu liên hợp xử lý rác Nghi Yên sớm hoàn thành và đi vào hoạt động. Công trình được kỳ vọng sẽ giảm lượng rác phải chôn lấp, hạn chế nguy cơ ô nhiễm, góp phần bảo vệ môi trường sống của người dân khu vực xung quanh.