Là một công trình nhận hỗ trợ từ dự án “Tiến về phía trước” do Chương trình Hỗ trợ phát triển quốc tế của Chính phủ Ireland tài trợ qua Đại sứ quán Ireland tại Hà Nội, “Nước tự chảy ở thôn Ba Tầng (xã A Dơi, tỉnh Quảng Trị)” đang được vận hành ổn định, dẫn nước từ nguồn cách thôn gần 3 km để phục vụ sinh hoạt cho gần 70 hộ dân.

Từ hệ thống ban đầu do dự án hỗ trợ, người dân đã chủ động lắp đặt thêm 7 bể chứa phụ và mua thêm bồn chứa để đưa nước về gần nhà. Công trình giúp chấm dứt tình trạng phải gánh nước từ suối, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho sinh hoạt hằng ngày của người dân.

cộng đồng dân tộc thiểu số.jpg
Ông Nguyễn Hữu Khóa, Thư ký Ban điều hành dự án “Tiến về phía trước” ở thôn Ba Tầng nhấn mạnh: Bài học quan trọng nhất là "Tin dân, giao quyền cho dân và dựa vào người có uy tín". 

Phóng viên báo VietNamNet đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Hữu Khóa, Thư ký Ban điều hành dự án “Tiến về phía trước” ở thôn Ba Tầng về hành trình “đả thông” tư tưởng và xây dựng năng lực tự chủ bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số:

Xin ông cho biết giai đoạn đầu triển khai công trình nước sạch tự chảy tại Ba Tầng, rào cản lớn nhất trong nhận thức của bà con là gì và tại sao các mô hình hỗ trợ trọn gói trước đây lại dễ thất bại?

Ông Nguyễn Hữu Khóa: Trước đây, bà con mang nặng suy nghĩ rằng các công trình hạ tầng cộng cộng là trách nhiệm hoàn toàn của Nhà nước và chính quyền địa phương, người dân chỉ việc nhận công trình để hưởng lợi. Do thói quen trông chờ đó, ở giai đoạn đầu khi tổ chức họp dân để triển khai theo hướng vận động đóng góp công sức, nhiều người dân đã không đồng ý.

Bài học thực tế từ những dự án nước sạch trước đây được triển khai tại địa phương đã chỉ ra rằng, khi Nhà nước đầu tư trọn gói nhưng quy mô quá rộng và không gắn trách nhiệm tự quản của cộng đồng dân cư, lúc hư hỏng sẽ không ai đứng ra sửa chữa, thôn này đùn đẩy trách nhiệm cho thôn kia và công trình nhanh chóng bị xuống cấp, bỏ hoang. Vì thế, chúng tôi nhận thức rõ rằng nếu không thay đổi nhận thức của cộng đồng ngay từ đầu, mọi sự hỗ trợ vật chất dù lớn đến đâu cũng rất khó duy trì bền vững.

Để thay đổi tâm lý ỷ lại, Ban điều hành dự án và các già làng, trưởng thôn đã phối hợp "đả thông" tư tưởng cho cộng đồng bằng những giải pháp cụ thể nào?

Chúng tôi xác định cán bộ dự án hay chính quyền xã không thể tự mình áp đặt hay làm thay, mà bắt buộc phải dựa vào uy tín tuyệt đối của già làng, trưởng thôn và Bí thư chi bộ - những người có uy tín sống gắn bó cùng người dân. Bản thân tôi cùng ông Hồ Văn Cách, nguyên trưởng thôn, người có uy tín trong cộng đồng người dân tộc thiểu số ở Ba Tầng đã kiên trì tổ chức họp dân nhiều lần để giải thích và thuyết phục bà con.

Chúng tôi tập trung vào 3 điểm mấu chốt, đó là: Phân tích thực tế rủi ro cho sức khỏe người dân, chỉ rõ cho bà con thấy việc dùng nước suối ô nhiễm (do đục mùa mưa, phân trâu bò và thuốc bảo vệ thực vật, thuốc trừ cỏ) có thể gây ra các bệnh tiêu chảy, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe gia đình.

Chứng minh bằng hành động thực tế - Già làng và cán bộ thôn chủ động nối thử nghiệm một đoạn ống để đưa nước về thành công, cho bà con thấy rõ hiệu quả thực tế trước khi vận động toàn thôn cùng làm.

Đồng thời, gắn quyền lợi với trách nhiệm - Phân tích bài học thất bại của công trình cũ và đề xuất mô hình mới: Nhà nước hỗ trợ vật liệu chính ở đầu nguồn và đường ống, còn bà con tự thiết kế, tự đào đất chôn ống và kéo 3 km đường ống qua đồi núi dốc. Khi chính tay bỏ ra 150 công lao động trong 3 ngày, bà con hiểu đây là tài sản của chính mình chứ không còn nghĩ là việc riêng của chính quyền.

Sau khi nhận thức của người dân đã chuyển biến, việc tập huấn kỹ năng và phân công tổ tự quản được tổ chức thế nào để đảm bảo duy trì vận hành công trình lâu dài?

Chúng tôi giao toàn bộ quyền tự chủ cho cộng đồng và thành lập Tổ tự quản gồm khoảng 10 đến 15 người hoạt động tự nguyện, không hưởng lương. Hệ thống được phân chia quản lý theo quy mô nhỏ từng cụm bản (như thôn Ba Tầng chia thành cụm bản dưới 35 hộ và cụm bản trên) để gắn trách nhiệm trực tiếp, tránh tình trạng ỷ lại lẫn nhau.

W-Cộng đồng dân tộc thiểu số 2.jpg
Ông Hồ Văn Cách, cựu trưởng thôn Ba Tầng giới thiệu công trình cộng đồng hệ thống nước tự chảy. 

Về phân công lao động và vận hành, nam giới, thanh niên đảm nhận việc trèo đường rừng núi dốc đi kiểm tra tuyến ống dài 3 km, thực hiện thông tắc, xả cát hoặc chắp nối lại đường ống bị gãy vỡ sau mưa lũ. Phụ nữ là những người trực tiếp sử dụng nước sinh hoạt hàng ngày, giữ vai trò theo dõi lưu lượng dòng chảy. Khi thấy nước chảy yếu hoặc bị ngắt dòng, phụ nữ sẽ chủ động thông báo cho nam giới đi kiểm tra.

Sau khi dược tập huấn các kỹ năng, cộng đồng dân cư nơi triển khai công trình nước sạch tự chảy ở thôn Ba Tầng đã biết đục lỗ bồn nhựa 20 lít cột đá làm bồn lọc rác đầu nguồn, thao tác mở van xả cát và nối ống nhựa đơn giản. Hiện nay, mỗi khi xảy ra sự cố hỏng hóc lớn, tổ tự quản thông báo để các hộ họp dân và đóng góp từ 20.000 – 50.000  đồng/hộ mua vật tư tự khắc phục mà không cần xin ngân sách. Bà con còn tự làm rào chắn xung quanh bể chứa để ngăn gia súc làm bẩn công trình.

Từ câu chuyện thành công tại thôn Ba Tầng, bài học cốt lõi nhất để triển khai các dự án phát triển cộng đồng vùng dân tộc thiểu số trong tương lai là gì, thưa ông?

Bài học quan trọng nhất chính là "Tin dân, giao quyền cho dân và dựa vào người có uy tín". Nếu dự án chỉ chú trọng hỗ trợ vật chất mà bỏ qua công tác truyền thông, đả thông nhận thức và tập huấn kỹ năng thì công trình sớm muộn cũng bị hư hỏng, bỏ mặc.

Ngược lại, khi biết phát huy vai trò của già làng, trưởng bản để dẫn dắt, giao quyền tự quyết và phân chia quản lý ở quy mô nhỏ phù hợp với tập quán, người dân sẽ tự giác chuyển từ thế thụ động ỷ lại sang chủ động quản lý, bảo vệ tài sản của chính mình.

Xin cảm ơn ông!