Khi giá dầu tăng

Cùng với dầu diesel, tất cả các loại nhiên liệu khác đều nhảy vọt cuối tuần trước. Xăng RON95 tăng hơn 4.700 đồng một lít, lên trên 27.000 đồng. Xăng E5 vượt 25.000 đồng. Dầu diesel – nhiên liệu của vận tải và sản xuất tăng hơn 7.200 đồng mỗi lít, lần đầu vượt ngưỡng 30.000 đồng. Dầu hỏa thậm chí tăng mạnh hơn, lên trên 35.000 đồng một lít.

Những con số ấy là dư chấn của một cuộc khủng hoảng năng lượng đang lan ra từ Trung Đông.

Tâm điểm của câu chuyện là eo biển Hormuz – một dải nước hẹp nằm giữa Iran và bán đảo Ả Rập. Mỗi ngày, khoảng 20% lượng dầu giao dịch toàn cầu đi qua tuyến vận tải này. Khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran khiến khu vực trở nên nguy hiểm, tàu dầu bắt đầu mắc kẹt, sản lượng của một số nước Trung Đông phải giảm, và thị trường năng lượng toàn cầu phản ứng gần như ngay lập tức.

Giá dầu Brent đã vượt khoảng 90 USD một thùng, còn dầu WTI của Mỹ cũng tiến sát mốc này – mức cao nhất trong gần hai năm. Với một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam, cú sốc năng lượng từ thị trường dầu mỏ thế giới thường nhanh chóng đi thẳng vào đời sống và sản xuất.

Nhìn vào mức tăng giá lần này có thể thấy quy mô của cú sốc không hề nhỏ. Xăng RON95 tăng 21%, xăng E5 tăng gần 18%, còn diesel và dầu hỏa tăng trên 30%. Nếu lấy mức tăng bình quân của các nhiên liệu chủ chốt khoảng 25%, tác động lan tỏa tới nền kinh tế có thể rất đáng kể.

Theo một tính toán của Tổng cục Thống kê năm 2022, trong giai đoạn giá xăng dầu tăng đột biến, cứ khi giá xăng dầu tăng 10% thì tăng trưởng GDP có thể giảm khoảng 0,5% trong khi lạm phát tăng thêm khoảng 0,36 điểm phần trăm.

Với mức tăng hiện nay, nếu kéo dài, cú sốc nhiên liệu có thể làm giảm hơn 1 điểm phần trăm tốc độ tăng trưởng và đẩy mặt bằng giá tiêu dùng tăng thêm gần 1 điểm phần trăm.

Đó không phải là con số nhỏ trong bối cảnh quy mô GDP Việt Nam đã tiến gần mốc 500 tỷ USD và nền kinh tế đặt mục tiêu tăng trưởng khoảng 10% trong năm 2026.

Xăng dầu không chỉ là chi phí đi lại của người dân mà còn là đầu vào của vận tải, logistics, nông nghiệp, công nghiệp và cả dịch vụ. Khi giá nhiên liệu tăng mạnh, chi phí vận chuyển hàng hóa tăng, kéo theo chi phí sản xuất và giá bán lẻ. Áp lực lạm phát vì vậy thường lan ra rất nhanh.

Trong đợt tăng giá lần này, diesel mới là điểm đáng chú ý nhất. Đây là nhiên liệu của xe tải, tàu vận tải, máy móc công trình và nhiều hoạt động sản xuất. Khi diesel tăng hơn 30%, chi phí logistics và chi phí đầu vào của doanh nghiệp có thể tăng nhanh hơn nhiều so với chi phí đi lại của người dân.

Nói cách khác, cú sốc năng lượng thường đi qua nhiều tầng của nền kinh tế trước khi xuất hiện trong các chỉ số vĩ mô.

Trong bối cảnh đó, phản ứng chính sách trở nên đặc biệt quan trọng.

Ngay khi căng thẳng tại Trung Đông leo thang, Chính phủ đã thành lập tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng để theo dõi sát tình hình và điều phối các biện pháp ứng phó. Bộ Công Thương được giao làm cơ quan thường trực, cập nhật hằng ngày diễn biến thị trường năng lượng toàn cầu để phục vụ điều hành.

Song song với đó, các kịch bản ứng phó đã được kích hoạt. Trọng tâm là ba trụ cột: bảo đảm nguồn cung xăng dầu, giám sát thị trường để tránh đầu cơ găm hàng và cảnh báo sớm các rủi ro trong chuỗi cung ứng.

Nguồn cung trong nước trước mắt vẫn được đánh giá là ổn định. Hai nhà máy lọc dầu lớn là Dung Quất và Nghi Sơn đang duy trì hoạt động bình thường, cung cấp khoảng 70–80% nhu cầu xăng dầu của thị trường. Nhà máy Dung Quất thậm chí có thể vận hành trên công suất thiết kế trong giai đoạn này.

Chính phủ cũng cho phép huy động dầu thô trong nước để phục vụ các nhà máy lọc dầu thay vì xuất khẩu trong bối cảnh rủi ro nguồn cung toàn cầu gia tăng. Các doanh nghiệp đầu mối được yêu cầu tăng nhập khẩu, đa dạng hóa nguồn cung và duy trì dự trữ lưu thông theo quy định.

Ở cấp độ điều hành giá, cơ chế phản ứng cũng được nới linh hoạt hơn. Trong trường hợp giá cơ sở xăng dầu tăng từ 7% trở lên, cơ quan quản lý có thể điều chỉnh ngay mà không cần chờ kỳ điều hành định kỳ. Các phương án về thuế nhập khẩu và sử dụng dự trữ xăng dầu quốc gia cũng được chuẩn bị để can thiệp nếu thị trường biến động mạnh.

Những biện pháp này nhằm giữ cho cú sốc năng lượng không lan rộng thành cú sốc kinh tế.

Tuy vậy, Việt Nam vẫn phải nhập khoảng 9–10 triệu tấn xăng dầu thành phẩm và hơn 14 triệu tấn dầu thô mỗi năm để phục vụ sản xuất. Điều đó khiến thị trường năng lượng trong nước vẫn chịu ảnh hưởng đáng kể từ biến động của giá dầu quốc tế.

Vì vậy, những biện pháp ứng phó trước mắt như tăng dự trữ, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu hay điều hành giá linh hoạt là cần thiết. Nhưng về dài hạn, bài toán lớn hơn là làm sao để nền kinh tế ít nhạy cảm hơn với các cú sốc dầu mỏ.

Điều đó có nghĩa là mở rộng công suất lọc hóa dầu trong nước, xây dựng hệ thống dự trữ năng lượng quy mô lớn hơn, đồng thời thúc đẩy quá trình chuyển dịch sang các nguồn năng lượng thay thế từ khí, điện cho tới nhiên liệu sinh học.

Những bước đi này không thể làm giá xăng giảm ngay lập tức. Nhưng chúng có thể giúp nền kinh tế ít chao đảo hơn mỗi khi thế giới bước vào một cuộc khủng hoảng năng lượng mới.

Dù vậy, thị trường năng lượng cũng không hoàn toàn thiếu những tín hiệu có thể giúp trấn an phần nào. Tổng thống Donald Trump cho biết chiến dịch quân sự nhằm vào Iran có thể chỉ kéo dài vài tuần. Trong nội bộ phong trào “Nước Mỹ trên hết”, nhiều tiếng nói có ảnh hưởng trong phe MAGA (Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại) cũng cảnh báo Washington không nên sa lầy vào một cuộc chiến mới kéo dài và kiệt quệ như Iraq hay Afghanistan. Một số đồng minh của Mỹ cũng bắt đầu bày tỏ lo ngại vì những tác động tiêu cực từ căng thẳng tại Trung Đông.

Áp lực chính trị đó khiến kịch bản xung đột kéo dài nhiều năm từng gây ra những cú sốc dầu mỏ lớn trong lịch sử – chưa phải là điều chắc chắn.

Thị trường vì vậy đang theo dõi rất sát các tín hiệu từ Washington, Tehran và các nước vùng Vịnh để xem liệu căng thẳng có thể hạ nhiệt trong những tuần tới hay không.

Trong một thế giới ngày càng kết nối, một sự kiện địa chính trị ở cách Việt Nam hàng nghìn kilomet vẫn có thể nhanh chóng đi vào từng hóa đơn xăng, từng chuyến xe tải và cuối cùng là các chỉ số kinh tế vĩ mô.

Câu hỏi lớn nhất của thị trường lúc này vì thế không chỉ là giá dầu đã tăng bao nhiêu mà là cuộc khủng hoảng này sẽ kéo dài bao lâu.