Kiến trúc sư dành một thập kỷ 'định vị' 3 tấm ảnh, tìm hố chôn tập thể 900 liệt sĩ

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng là thành viên Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam, thành viên Tổ giúp việc cho Phó Thủ tướng trong Chiến dịch "500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ". 

Nhiều năm lần theo từng manh mối ảnh tư liệu, nhóm nghiên cứu của ông Thắng và cơ quan chức năng xác định được ít nhất 5 rãnh mộ tập thể của hàng trăm chiến sĩ hy sinh trong Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân 1968 tại nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán, nay là Công viên Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng, TPHCM).

Hành trình từ bức ảnh tìm thấy trên mạng

Chia sẻ với PV VietNamNet, ông Thắng cho biết gia đình ông cũng có người thân hy sinh trong chiến tranh như hàng triệu gia đình Việt Nam khác. Từ quá trình tìm kiếm người thân, ông tích lũy được nhiều kinh nghiệm và kỹ năng, từ đó mong muốn đóng góp công sức cùng cơ quan chức năng trong việc tìm kiếm mộ liệt sĩ, đặc biệt là các ngôi mộ tập thể.

Năm 2016-2017, khi tham gia tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại sân bay Biên Hòa, từ thông tin do cựu binh Mỹ Robert Ambrose Connor - người từng trong đội bảo vệ sân bay này - cung cấp, ông Thắng nhận thấy số lượng thương vong của quân giải phóng trong các trận đánh đô thị, đặc biệt dịp Mậu Thân 1968 là rất lớn. Các thi hài không thể chuyển ra ngoài, chính quyền cũ đã thu gom và chôn cất tại những địa điểm chưa xác định.

Đến ngày 13/4/2017, ngôi mộ tập thể tại Biên Hòa được khai quật đúng tại tọa độ mà cựu binh Mỹ đã cung cấp. Hơn 80 bộ hài cốt được đưa lên. Sự kiện này trở thành cột mốc thôi thúc vị kiến trúc sư bắt đầu thu thập ảnh tư liệu nhằm xác định vị trí các hố chôn tập thể tại Sài Gòn sau sự kiện Tết Mậu Thân 1968.

Bức ảnh đầu tiên được ông Thắng tìm thấy trên Getty Images là ảnh đen trắng, chụp cận cảnh một cậu bé đứng bên rãnh mộ chôn tập thể với nhiều thi thể. Trang phục trong ảnh cho thấy đây là người Việt Nam, nhưng hoàn toàn không có dữ liệu định vị địa lý.

Nghi ngờ đây là nơi an nghỉ của đồng bào và chiến sĩ hy sinh trong một trận đánh lớn, ông đã lưu lại bức ảnh với nỗi đau đáu kéo dài suốt nhiều năm.

Đến khoảng năm 2020-2021, ông phát hiện bức ảnh thứ hai trên một diễn đàn ảnh chiến tranh. Bức ảnh ghi lại cảnh một người đàn ông cầm chai thuốc sát trùng đứng trong nghĩa địa bên cạnh một cậu bé chăn bò. Quan sát kỹ phía sau người đàn ông, ông Thắng có thể nhận diện một dãy mộ tập thể lớn với những thi thể đã được che phủ một phần bằng vôi bột để khử khuẩn.

Điểm mấu chốt nằm ở hậu cảnh là một tháp nước có thiết kế điển hình và một khu dân cư với các dãy nhà liền kề.

Với kinh nghiệm của một kiến trúc sư, ông Thắng đã đi thực tế và rà soát từng tháp nước trên địa bàn TPHCM tại các khu vực Bệnh viện 175, quận 12 cũ, Quân khu 7... Cuối cùng, ông nhận thấy kiến trúc của tháp nước trong ảnh khớp chính xác với tháp nước tại cư xá Bắc Hải (nay là phường Hòa Hưng, TPHCM).

Đối chiếu không ảnh và ảnh tư liệu cũ, ông Thắng thấy mọi yếu tố đều trùng khớp. Từ đó, ông xác định rãnh mộ nằm tại nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán, nay là khu vực Công viên Lê Thị Riêng.

"Việc khoanh vùng được địa điểm này đã giúp giải quyết khoảng 75% khối lượng công việc. Tuy nhiên, hồ sơ vẫn còn thiếu những thông tin then chốt như thời điểm chụp, nhân thân của những người đã khuất và lời khai nhân chứng. Thêm vào đó, nghĩa trang Chí Hòa - Chợ Quán đã bị giải tỏa từ cuối những năm 1970 để xây dựng công viên vào năm 1983, khiến hồ sơ chưa đủ điều kiện để báo cáo cơ quan chức năng" - ông Thắng cho biết.

Bước ngoặt đến khi ông Thắng tình cờ phát hiện bức ảnh thứ ba trong lúc tìm kiếm từ khóa về chiến tranh Việt Nam. Đó là một bức ảnh màu rất sắc nét do hãng thông tấn AP (Mỹ) chụp ngày 12/2/1968, ghi lại cảnh chôn cất tập thể tại cùng bối cảnh với hai bức ảnh trước.

Dữ liệu quý giá nhất đến từ phần Exif của ảnh (tiêu chuẩn lưu trữ thông tin kỹ thuật của thiết bị ghi hình). Nền tảng lưu trữ chưa xóa dữ liệu này đã cung cấp thông tin then chốt là sự tồn tại của 3 rãnh mộ, với chú thích ghi rõ các nhân công Sài Gòn đang chôn cất liệt sĩ và đồng bào tại "rãnh mộ thứ 3" trong tổng số 3 rãnh mộ lớn. Mỗi dãy chôn khoảng 300 người, tổng cộng gần 900 người.

Ngoài ra, dữ liệu ghi chú của bức ảnh cũng nêu rõ trong rãnh mộ thứ 3 này có lẫn thi thể của 2 người Hàn Quốc. Khi phát hiện, người ta đã phải lật một số thi thể để đưa họ ra trước khi lấp đất. Chi tiết này đã giúp xác thực tính chính xác của toàn bộ tư liệu.

Qua các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành, ông Thắng số hóa và đối chiếu bản đồ xưa - nay để khoanh vùng vị trí chính xác của 3 rãnh mộ trong khuôn viên công viên hiện tại với sai số rất nhỏ. Đối chiếu thêm với dữ liệu lịch sử, ông xác định 3 rãnh mộ nằm tại khu "mộ thí" - phần đất trống dành cho người vô gia cư, gia đình khó khăn hoặc người mất không danh tính, kẹp giữa nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán.

Đặc biệt, thông tin lịch sử xác nhận rằng trong quá trình làm công viên năm 1983 có thu thập được hài cốt liệt sĩ, nhưng chủ yếu là các phần mộ rải rác, số lượng không lớn, không khớp với con số gần 900 người trong mô tả ảnh. Điều này đồng nghĩa 3 rãnh mộ tập thể vẫn còn nguyên vẹn dưới lòng đất công viên Lê Thị Riêng.

Ít nhất 5 rãnh mộ tập thể

Toàn bộ hồ sơ hoàn chỉnh được ông Thắng chuyển giao cho cơ quan chức năng. Đến nay, nhóm nghiên cứu bước đầu kết luận tại khu vực nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán có ít nhất 5 rãnh mộ tập thể các liệt sĩ trong đợt 1 cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Đó là: 3 rãnh mộ đã được làm rõ qua tài liệu AP, chôn cất ngày 12/2/1968, với khoảng 900 người; 1 rãnh mộ được chôn cất ngày 18/2/1968, gồm các chiến sĩ thuộc Tiểu đoàn 1, Trung đoàn Đồng Nai hy sinh tại phía Tây cầu Bình Lợi; 1 rãnh mộ nằm gần cổng nghĩa trang, sát đường Lê Văn Duyệt (nay là đường Cách mạng tháng Tám), do nhân chứng cung cấp thông tin.

"Theo tài liệu lịch sử, cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân có số lượng người ngã xuống rất lớn và họ được an táng tại nhiều địa điểm khác nhau, không chỉ riêng tại khu vực công viên Lê Thị Riêng. Những hiểu biết của chúng ta hiện nay vẫn còn hạn chế" - ông Thắng trăn trở.

Ông kêu gọi các nhân chứng lịch sử, những ai còn thông tin về các sự kiện này hãy tích cực chia sẻ, cung cấp tài liệu cho cơ quan chức năng để sớm đưa các anh hùng liệt sĩ trở về.

Bên cạnh đó, vị kiến trúc sư cũng đề xuất cơ quan chức năng cân nhắc phương án tôn tạo khu vực thành một đài tưởng niệm đồng bào, chiến sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, thay vì chỉ quy tập hài cốt đơn thuần.

"Tôi từng chứng kiến nhiều người bạn, nhiều gia đình mòn mỏi tìm kiếm người thân mất tích trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân mà chưa có tung tích. Nếu tâm nguyện xây dựng một không gian tưởng niệm chung được hoàn thành, là việc làm vô cùng ý nghĩa và là niềm an ủi đối với thân nhân các liệt sĩ" - ông Thắng mong mỏi.

Cụm trưởng tình báo H63 và nỗi đau về những đồng đội nằm xuống trong Tết Mậu Thân 1968Ở tuổi 98, Đại tá Nguyễn Văn Tàu (bí danh Tư Cang) - nguyên Cụm trưởng Cụm tình báo H63 - vẫn nhớ từng thời khắc đã trải qua trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 cùng nỗi đau khôn nguôi về những đồng đội chưa được tìm thấy.

Ký ức về hố chôn tập thể 900 liệt sĩ của cựu binh Mỹ và các nhân chứng lịch sửCựu chiến binh Mỹ, cậu bé 12 tuổi, người bảo vệ nghĩa địa năm nào - các nhân chứng với nhiều hoàn cảnh khác nhau nhưng cùng mang ký ức không thể quên về những hầm mộ tập thể chôn hàng trăm liệt sĩ đã ngã xuống năm 1968.