Loài cây có tên khoa học Aconitum fortunei Hemsl. hoặc Aconitum carmichaelii Debx., còn gọi là củ gấu tàu (ấu tài). Lý do loài cây này bị cấm hoàn toàn trên địa bàn Thủ đô là chứa độc tố cực mạnh.

Tiến sĩ Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Khoa học Thuốc Nam cho biết, ô đầu thuộc họ mao lương (Ranunculaceae), là cây thân thảo sống nhiều năm, thường cao khoảng 60 cm đến 1m với phần rễ phát triển thành củ. Cây có lá xẻ thùy sâu, hoa màu xanh tím mọc thành chùm ở ngọn với hình dạng đặc biệt như chiếc mũ.

Củ gấu tàu.jpeg
Củ gấu tàu bị Hà Nội cấm trồng do có độc tố gây chết người. Ảnh: N. Huyền 

Khác với các cây bóng mát như sấu, sao đen hay bằng lăng, ô đầu không có thân gỗ, không tạo tán và không có giá trị che bóng mát. Tại Việt Nam, cây thường xuất hiện ở một số vùng núi cao phía Bắc có khí hậu mát lạnh như Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu.

Đáng chú ý, phần rễ củ của ô đầu chứa các alkaloid có độc tính rất mạnh, nổi bật là aconitin, mesaconitin và hypaconitin.

Theo TS. Ngô Đức Phương, các hợp chất này tác động nghiêm trọng đến hệ thần kinh và tim mạch. Người ngộ độc có thể bị tê môi, lưỡi, đầu chi, buồn nôn, chóng mặt, tụt huyết áp, rối loạn nhịp tim, thậm chí ngừng tim và tử vong.

Ngộ độc thường xảy ra khi người dân tự ý dùng củ tươi, uống rượu ngâm hoặc dùng dược liệu chưa bào chế đúng cách. Dù củ ấu tàu là vị thuốc truyền thống tại một số vùng miền núi, đây cũng là nguyên liệu từng liên quan đến nhiều vụ ngộ độc nghiêm trọng.

TS. Phương nhấn mạnh người dân tuyệt đối không tự chế biến củ ô đầu để ăn, uống hay ngâm rượu.

Tiến sĩ Phương cho biết, ô đầu được sử dụng trong y học cổ truyền dưới dạng các vị thuốc lâu đời là ô đầu (củ mẹ) và phụ tử (củ con). Các phương pháp bào chế truyền thống giúp làm giảm hàm lượng alkaloid độc hại.

Tuy nhiên, quá trình bào chế không làm dược liệu trở nên hoàn toàn vô hại, do đó việc sử dụng bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt về chất lượng, liều lượng và chỉ định của các nhà chuyên môn.