Muốn giảm nghèo thông tin bền vững, người dân phải có năng lực số

"Điểm nghẽn" lớn trên hành trình giảm nghèo thông tin

Trong hành trình thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng, miền, giảm nghèo thông tin đang trở thành một yêu cầu cấp thiết không kém giảm nghèo về thu nhập. Tuy nhiên, công cuộc giảm nghèo thông tin ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) và miền núi vẫn còn những “điểm nghẽn” lớn.

Theo kết quả Điều tra thu thập thông tin về thực trạng kinh tế - xã hội 53 DTTS lần thứ III năm 2024 được cập nhật vào ngày 28/11/2025, tính đến thời điểm 1/7/2024, tỷ lệ hộ gia đình người DTTS có kết nối Internet tại nhà đạt 85,6%; tỷ lệ hộ DTTS ở nông thôn có điện thoại di động đạt trên 78%.

Tuy nhiên, chưa tới 1% số hộ DTTS ở nông thôn có máy vi tính để bàn hoặc laptop; 51/53 DTTS có dưới 10% số hộ sở hữu máy tính tiếp cận Internet. Đặc biệt, còn khoảng cách khá xa về tỷ lệ kết nối Internet tại nhà giữa các DTTS. Cụ thể, nếu tỷ lệ hộ gia đình có kết nối Internet tại nhà cao nhất là người Ngái và người Hoa đều đạt 96,5%; thì ở chiều ngược lại đồng bào dân tộc La Hủ chỉ đạt 43,9% và đồng bào Rơ Măm chỉ đạt 31,8%.

Đáng chú ý, nhiều hộ DTTS dùng chung một thiết bị kết nối Internet cho cả gia đình. Thiết bị chủ yếu ở phân khúc giá rẻ, cấu hình thấp, nhanh xuống cấp, hạn chế khả năng cài đặt và sử dụng các ứng dụng phục vụ chuyển đổi số. Đây là rào cản lớn đối với việc phổ cập nền tảng số cũng như triển khai các nền tảng số phức tạp đến đồng bào DTTS và miền núi.

Mặt khác, nhiều người mới chỉ sử dụng Internet để giải trí, chưa hình thành kỹ năng khai thác thông tin phục vụ học tập, sản xuất hay tiếp cận dịch vụ công trực tuyến. Không ít người (nhất là người có tuổi) còn e ngại thao tác trên môi trường số, chưa quen thanh toán điện tử, chưa đủ tự tin thực hiện các thủ tục hành chính công trực tuyến.

Có thể nói, sự hạn chế về năng lực số của người dân là một “điểm nghẽn” lớn khiến mục tiêu giảm nghèo thông tin ở vùng DTTS và miền núi khó đạt được như kỳ vọng.

Nỗ lực biến thông tin thành động lực phát triển

Trong giai đoạn 2021-2025, rất nhiều dự án công nghệ thông tin, hội nghị, hội thảo, lớp tập huấn và điểm hỗ trợ ứng dụng công nghệ thông tin đã được triển khai tại cơ sở, góp phần cải thiện năng lực số cho đồng bào ở vùng DTTS và miền núi.

Mô hình tổ công nghệ số cộng đồng đang từng bước trở thành "cánh tay nối dài" của chính quyền trong phổ cập kỹ năng số tới từng thôn, bản. Theo thống kê của Bộ Khoa học và Công nghệ, đến tháng 9/2024, cả nước đã thành lập khoảng 93.524 tổ công nghệ số cộng đồng với gần 457.820 thành viên, hoạt động cả ở vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn.

Với phương châm "đi từng ngõ, gõ từng nhà", các tổ công nghệ số cộng đồng không chỉ hướng dẫn người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến, kích hoạt tài khoản định danh điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt, mà còn hỗ trợ quảng bá nông sản, đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử, nâng cao nhận thức về an toàn trên môi trường mạng…

Giờ đây, nhiều hộ đồng bào DTTS đã chủ động livestream bán mật ong, măng khô, nông sản, đặc sản…; sử dụng mạng xã hội để kết nối thương lái, thậm chí trực tiếp bán hàng khắp cả nước; tra cứu thông tin qua cổng dịch vụ công...

Mặt khác, các nền tảng khám, chữa bệnh từ xa cũng đang tích cực góp phần rút ngắn khoảng cách giữa bệnh viện tuyến trên với vùng sâu, vùng xa; học bạ điện tử, giáo án điện tử, học liệu số cũng đang mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho học sinh vùng đồng bào DTTS và miền núi…

Những thay đổi mang tính đột phá này đang từng bước hình thành "văn hóa số" ở vùng cao, nơi thông tin không còn chỉ để biết hay giải trí mà đã trở thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, giúp bà con từng bước nâng cao chất lượng cuộc sống.

“Lời giải” căn cơ để giảm nghèo thông tin

Hạ tầng "cứng" (điện - đường - trường - trạm...) có thể được đầu tư trong một vài năm, thiết bị (máy tính, điện thoại thông minh...) có thể được hỗ trợ bằng nhiều nguồn lực, nhưng năng lực số, tư duy số và văn hóa số chỉ có thể được hình thành thông qua một quá trình bền bỉ, lâu dài.

Nhận thức rõ điều đó, Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I: từ năm 2026 đến năm 2030 đã xác định rõ một số mục tiêu như: “

Nâng cao năng lực, nhận thức về kiến thức số, chuyển đổi số đối với đồng bào DTTS, tạo điều kiện cho đồng bào DTTS chủ động tiếp cận với các dịch vụ trực tuyến, dịch vụ an sinh xã hội”;

“Hỗ trợ đồng bào DTTS được tiếp cận thông tin về khoa học công nghệ và quảng bá các sản phẩm của địa phương cho bạn bè trong nước và thế giới. Nâng cao khả năng ứng dụng và sử dụng công nghệ thông tin hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội cho vùng đồng bào DTTS và miền núi”;

“Nâng cao năng lực, nhận thức của đồng bào DTTS trong ứng dụng chuyển đổi số để nâng cao giá trị cuộc sống và hiệu quả lao động sản xuất”...

Nhiều chuyên gia cho rằng, muốn giúp bà con vùng đồng bào DTTS và miền núi nâng cao khả năng tiếp nhận, lựa chọn và sử dụng thông tin, một trong những giải pháp hữu hiệu nhất hiện nay là tiếp tục phát huy phong trào Bình dân học vụ số, đào tạo kỹ năng số theo nhu cầu thực tiễn của từng nhóm đối tượng.

Đồng thời cần tiếp tục củng cố hoạt động của tổ công nghệ số cộng đồng, xây dựng đội ngũ "hạt nhân số" ngay tại thôn, bản - những người am hiểu ngôn ngữ, văn hóa và phong tục địa phương để trực tiếp hướng dẫn đồng bào. Mặt khác, cần phát triển các nền tảng số thân thiện hơn, đa ngôn ngữ hơn, có nhiều nội dung bằng tiếng dân tộc để bà con dễ tiếp cận thông tin hơn.

Trong kỷ nguyên số, một cộng đồng vẫn có thể tái nghèo nếu thiếu khả năng tiếp cận thông tin, thiếu kỹ năng làm chủ cuộc sống số. Chỉ khi mỗi người dân thực sự có năng lực tiếp cận, hiểu, sử dụng và khai thác hiệu quả các nền tảng số, thì khoảng cách số mới được thu hẹp; từng bước xóa dần khoảng cách phát triển giữa vùng đồng bào DTTS và miền núi với các vùng, miền khác.

Giảm nghèo thông tin vùng DTTS&MN: “Xóa nghèo pháp luật” là hướng đi nền tảngTại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN), “xóa nghèo pháp luật”, bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người dân đang được xác định là hướng đi nền tảng trong công tác giảm nghèo thông tin.