Dải toàn phần hẹp sẽ đi qua Greenland, Iceland, miền Bắc Tây Ban Nha và một phần nhỏ của Bồ Đào Nha. Trong khi đó, một khu vực rộng lớn hơn nhiều, bao gồm một phần Canada và miền Bắc nước Mỹ, sẽ có thể quan sát nhật thực một phần.
Vậy nhật thực toàn phần hình thành như thế nào, vì sao khoảnh khắc Mặt Trời bị che khuất hoàn toàn lại đặc biệt đến vậy và người quan sát cần làm gì để thưởng thức sự kiện an toàn?
Nhật thực toàn phần hình thành như thế nào?
Nhật thực xảy ra khi Mặt Trăng di chuyển qua giữa Trái Đất và Mặt Trời, khiến bóng của Mặt Trăng đổ xuống bề mặt hành tinh chúng ta. Trong trường hợp nhật thực toàn phần, Mặt Trăng che khuất hoàn toàn đĩa Mặt Trời.
Điều đặc biệt là hiện tượng này có thể xảy ra nhờ một sự trùng hợp gần như kỳ diệu về kích thước và khoảng cách. Mặt Trời có đường kính lớn hơn Mặt Trăng khoảng 400 lần, nhưng đồng thời cũng nằm xa Trái Đất hơn Mặt Trăng khoảng 400 lần. Nhờ đó, khi nhìn từ Trái Đất, kích thước biểu kiến của Mặt Trời và Mặt Trăng trên bầu trời gần như tương đương nhau.
Jack Welch, hướng dẫn viên tại Đài quan sát Robert Ferguson ở hạt Sonoma, California (Mỹ), giải thích rằng chính sự tương đồng này cho phép Mặt Trăng đôi khi che khuất Mặt Trời vừa đủ, tạo ra nhật thực toàn phần.
Tuy nhiên, tại sao hiện tượng này không xảy ra mỗi tháng?
Nguyên nhân nằm ở quỹ đạo của Mặt Trăng. Mặt phẳng quỹ đạo của Mặt Trăng nghiêng khoảng 5 độ so với mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất quanh Mặt Trời. Vì vậy, trong phần lớn các kỳ trăng mới, Mặt Trăng không nằm chính xác trên đường nối giữa Trái Đất và Mặt Trời. Bóng của nó thường đi phía trên hoặc phía dưới Trái Đất.
Chỉ khi sự sắp xếp của ba thiên thể đủ chính xác, bóng Mặt Trăng mới quét qua bề mặt Trái Đất và tạo ra nhật thực.
Khoảng cách giữa Mặt Trăng và Trái Đất cũng đóng vai trò quan trọng. Quỹ đạo Mặt Trăng có dạng hơi elip, khiến khoảng cách giữa hai thiên thể thay đổi theo thời gian. Khi Mặt Trăng ở xa Trái Đất hơn, kích thước biểu kiến của nó có thể nhỏ đến mức không đủ che kín Mặt Trời, ngay cả khi cả ba thiên thể gần như thẳng hàng.
Khi đó, thay vì nhật thực toàn phần, chúng ta sẽ chứng kiến nhật thực hình khuyên, trong đó một vòng sáng rực rỡ bao quanh Mặt Trăng, thường được gọi là “vòng lửa”.
Nhật thực ngày 12/8/2026 sẽ nhìn thấy ở đâu?
Nhật thực ngày 12/8/2026 sẽ bắt đầu trên những khu vực hẻo lánh của Bắc Cực trước khi dải toàn phần đi qua Greenland, Iceland, một phần miền Bắc nước Nga, Đại Tây Dương, Tây Ban Nha và một khu vực nhỏ ở phía tây bắc Bồ Đào Nha.
Nhật thực toàn phần sẽ bắt đầu tại điểm đầu tiên vào khoảng 16h58 phút UTC và kết thúc tại điểm cuối cùng vào khoảng 18h34 phút UTC. Cực đại của hiện tượng xảy ra vào khoảng 17h46 phút UTC (khoảng 00h46 ngày 13/8 theo giờ Việt Nam). Tại khu vực trung tâm của dải toàn phần, thời gian Mặt Trời bị che khuất hoàn toàn có thể kéo dài tối đa khoảng 2 phút 18 giây.
Vị trí của Mặt Trời trên bầu trời sẽ thay đổi đáng kể tùy theo nơi quan sát.
Emily Watson, nhà vật lý thiên văn kiêm giám sát cung thiên văn tại Trung tâm Vũ trụ và Tên lửa Mỹ, cho biết Iceland và Greenland sẽ chứng kiến giai đoạn toàn phần khi Mặt Trời còn tương đối cao trên bầu trời vào cuối buổi chiều. Trong khi đó, tại Tây Ban Nha, nhật thực toàn phần sẽ diễn ra ngay trước thời điểm Mặt Trời lặn.
Mặt Trời ở vị trí thấp gần đường chân trời có thể khiến khung cảnh nhật thực tại Tây Ban Nha trở nên đặc biệt ấn tượng. Tuy nhiên, điều này cũng tạo ra không ít thách thức. Núi, các tòa nhà, cây cối hoặc mây gần đường chân trời đều có thể che khuất tầm nhìn. Vì vậy, người quan sát cần tìm một địa điểm có hướng nhìn rõ ràng về phía tây.
Ngoài dải toàn phần, nhật thực một phần sẽ xuất hiện trên một khu vực rộng lớn của Bắc bán cầu. Tại Alaska và miền Bắc Canada, hiện tượng sẽ diễn ra vào buổi sáng.
Ở một số khu vực miền Bắc nước Mỹ và miền Đông Canada, nhật thực sẽ xuất hiện vào khoảng giữa trưa và kéo dài sang buổi chiều. Trong khi đó, phần lớn châu Âu và Tây Phi sẽ có thể quan sát nhật thực vào buổi tối.
Việt Nam nằm hoàn toàn ngoài vùng quan sát được nhật thực lần này.
Nhật thực một phần khác gì nhật thực toàn phần?
Trong nhật thực một phần, Mặt Trăng chỉ che khuất một phần đĩa Mặt Trời. Ngay cả khi 99% đĩa Mặt Trời bị che, phần nhỏ còn lại vẫn đủ sáng để khiến bầu trời tương đối sáng và làm lu mờ lớp khí quyển ngoài cùng rất mờ của Mặt Trời, được gọi là vành nhật hoa hay corona.
Nhưng trong khoảnh khắc nhật thực toàn phần, cảnh tượng thay đổi hoàn toàn.
Ánh sáng ban ngày nhanh chóng giảm xuống như lúc chạng vạng. Mặt Trăng hiện lên như một đĩa đen hoàn toàn, bao quanh bởi quầng sáng trắng kỳ ảo của corona. Đây cũng là thời điểm con người có thể quan sát rõ hơn lớp khí quyển ngoài của Mặt Trời vốn thường bị ánh sáng mạnh từ đĩa Mặt Trời che lấp.
Động vật cũng có thể phản ứng trước sự thay đổi ánh sáng đột ngột. Chim có thể bất ngờ im lặng, sau đó đồng loạt cất tiếng hót như bình minh khi ánh sáng trở lại, bất kể thời điểm thực tế trong ngày.
Theo Emily Watson, nhật thực toàn phần gần như là trải nghiệm “tất cả hoặc không có gì”. Việc tận mắt chứng kiến toàn phần là một sự kiện độc đáo và gây kinh ngạc, trong khi nhật thực một phần dù thú vị nhưng không thể tạo ra cảm giác tương tự.
Nhật thực toàn phần có thực sự hiếm?
Xét về tần suất trên toàn Trái Đất, nhật thực toàn phần không phải hiện tượng quá hiếm. Trung bình cứ khoảng 18 tháng lại có một nhật thực toàn phần xảy ra ở đâu đó trên hành tinh.
Vấn đề nằm ở chỗ dải toàn phần thường chỉ rộng vài chục kilomet. Điều đó khiến cơ hội một người ở đúng địa điểm để chứng kiến Mặt Trời bị Mặt Trăng che khuất hoàn toàn trở nên rất thấp.
Dải toàn phần cũng thay đổi vị trí sau mỗi lần nhật thực. Do dải này rất nhỏ so với kích thước Trái Đất, xác suất một địa điểm cố định thường xuyên nằm trong đường đi của bóng Mặt Trăng là cực kỳ thấp.
Một thành phố có thể phải chờ hàng trăm năm, thậm chí lâu hơn, mới lại chứng kiến nhật thực toàn phần. Ngược lại, những người sẵn sàng di chuyển để “đuổi theo bóng Mặt Trăng” có thể tận mắt chứng kiến nhiều lần nhật thực toàn phần trong đời.
Đáng chú ý, nhật thực toàn phần tiếp theo sẽ diễn ra vào ngày 2/8/2027, với đường đi qua một số khu vực ở Nam Âu, Bắc Phi và Trung Đông. Thời gian toàn phần có thể kéo dài tới 6 phút 23 giây, gần gấp ba lần thời gian cực đại của nhật thực tháng 8/2026.
Nhật thực giúp các nhà khoa học khám phá điều gì?
Nhật thực từng đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong lịch sử khoa học. Theo Jason Steffen, Giáo sư vật lý và thiên văn học tại Đại học Nevada, Las Vegas, vào đầu thế kỷ XX, các nhà khoa học từng tổ chức những chuyến thám hiểm để đo vị trí của các ngôi sao trong thời gian nhật thực.
Những quan sát đó được sử dụng để kiểm nghiệm thuyết hấp dẫn của Albert Einstein, góp phần tạo nên một trong những dấu mốc nổi tiếng nhất của thiên văn học hiện đại.
Ngày nay, nhật thực toàn phần vẫn là cơ hội nghiên cứu quý giá. Khi Mặt Trăng che kín đĩa Mặt Trời, corona trở nên nổi bật và có thể được quan sát dễ dàng hơn. Các nhà thiên văn có thể nghiên cứu cấu trúc, nhiệt độ của corona cũng như mối liên hệ giữa lớp khí quyển này với gió Mặt Trời.
Những dữ liệu như vậy giúp giới khoa học hiểu rõ hơn về hoạt động của Mặt Trời và cách các hiện tượng trên ngôi sao của chúng ta có thể tác động đến môi trường không gian quanh Trái Đất.
Cách xem nhật thực ngày 12/8/2026 an toàn
Đối với những người muốn tận mắt chứng kiến nhật thực, bước đầu tiên là xác định vị trí nằm trong hoặc gần dải quan sát phù hợp. Nếu muốn trải nghiệm nhật thực toàn phần, người quan sát cần đến đúng dải toàn phần và đồng thời theo dõi dự báo thời tiết. Mây có thể nhanh chóng phá hỏng cơ hội quan sát, vì vậy việc lựa chọn địa điểm và sẵn sàng di chuyển là rất quan trọng.
Các nhiếp ảnh gia và nhà quay phim cũng nên chuẩn bị, thử nghiệm thiết bị từ trước bởi giai đoạn toàn phần diễn ra rất nhanh.
Quan trọng nhất, tuyệt đối không nhìn trực tiếp vào Mặt Trời nếu không có thiết bị bảo vệ mắt chuyên dụng. Kính quan sát nhật thực hoặc kính lọc Mặt Trời đạt chuẩn là lựa chọn cần thiết. Kính râm thông thường hoàn toàn không đủ khả năng bảo vệ mắt trước cường độ ánh sáng của Mặt Trời.
Chỉ những người đang đứng trong dải toàn phần mới có thể tháo kính nhật thực, và chỉ được làm điều này trong khoảng thời gian Mặt Trời đã bị Mặt Trăng che khuất hoàn toàn. Ngay khi Mặt Trời bắt đầu ló trở lại, kính bảo vệ phải được đeo lại ngay lập tức.
Ngoài ra, có thể chọn cách xem phát trực tiếp trực tuyến cũng sẽ là lựa chọn lý tưởng để theo dõi nhật thực toàn phần.
Nhưng dù lựa chọn cách quan sát nào, điều quan trọng nhất vẫn là dành thời gian thực sự tận hưởng khoảnh khắc này. Nhật thực toàn phần chỉ kéo dài vài phút, nhưng ký ức về việc tận mắt chứng kiến Mặt Trời biến mất sau đĩa đen của Mặt Trăng có thể trở thành một trải nghiệm mà con người ghi nhớ suốt đời.
(Theo National Geographic, Space)
.svg){kind=icon}
