Nhiều nước đã làm, Việt Nam sao vẫn 'nợ'?

Nguyễn Đức Lam Chuyên môn: Luật và các vấn đề quản trị quốc gia

Việc soạn thảo và ban hành luật về trưng cầu ý dân đã được đặt ra từ lâu, nhiều lần, đến nỗi có người gọi đây là món nợ của cơ quan lập pháp đối với dân.

Việc soạn thảo và ban hành luật về trưng cầu ý dân đã được đặt ra từ lâu, nhiều lần, đến nỗi có người gọi đây là món nợ của cơ quan lập pháp đối với dân.

Dù có biện minh thế nào, cũng không thể phủ nhận trưng cầu ý dân là một phương thức để người dân trực tiếp thể hiện ý chí và quyền lực của mình đối với các vấn đề quan trọng của đất nước trong từng thời điểm cụ thể.

{keywords}
Việc soạn thảo và ban hành luật về trung cầu ý dân đã đặt ra từ lâu vẫn chưa thực hiện được. Ảnh minh họa: VTV

Trên thế giới, đã có 167/214 (khoảng 78%) quốc gia và vùng lãnh thổ có luật hoặc các quy định pháp lý về trưng cầu ý dân. Việt Nam ghi nhận vấn đề này ngay từ bản Hiến pháp đầu tiên (1946), cho đến Hiến pháp năm 1992, nhưng chưa có một cuộc trưng cầu ý dân nào diễn ra trên thực tế. Hiến pháp 2013 đã một lần nữa quy định về hình thức dân chủ trực tiếp này.

Việc soạn thảo và ban hành luật về trưng cầu ý dân đã được đặt ra từ lâu, nhiều lần mà vẫn chưa làm được, đến nỗi có người gọi đây là món nợ của cơ quan lập pháp đối với dân, món nợ.

Trong bối cảnh đó, Dự án Luật Trưng cầu ý dân được trình Quốc hội cho ý kiến tại kỳ họp thứ 9 và thông qua tại kỳ hợp thứ 10 năm 2015.

Trưng cầu ý dân về điều gì?

Nhiều người cho rằng, chỉ nên quy định khái quát về những vấn đề được đưa ra trưng cầu ý dân, trao cho Quốc hội quyết định đưa vấn đề nào ra trưng cầu ý dân tùy thuộc vào hoàn cảnh tại từng thời điểm, nếu quy định quá cụ thể có thể sẽ không bao quát hết được.

Đối chiếu với các nước có trưng cầu ý dân, 65 nước không quy định cụ thể những vấn đề nào phải đưa ra trưng cầu ý dân, mà tùy thuộc vào kiến nghị trưng cầu ý dân của các chủ thể có thẩm quyền, miễn là đáp ứng được những quy định của pháp luật; một số nước chỉ quy định trưng cầu ý dân bắt buộc đối với Hiến pháp; một số nước khác thì quy định cụ thể những vấn đề phải trưng cầu ý dân.

Tuy nhiên, nếu chỉ quy định ở mức độ chung chung, không cụ thể hóa vấn đề nào, trong tình huống nào, điều kiện nào, bối cảnh nào Quốc hội quyết định việc trưng cầu ý dân thì sẽ dễ xảy ra thực tế "giẫm chân tại chỗ" như trong 70 năm qua.

Quy định như vậy có thể dẫn đến thiếu trách nhiệm rõ ràng trong việc phải bảo đảm quyền dân chủ trực tiếp của nhân dân; sự tùy nghi trong quá trình ra quyết định; không trưng cầu ý dân trong khi thực tế đòi hỏi phải để dân quyết định về vấn đề đó.

Như vậy, để cân bằng giữa hai cực, có thể quy định về các vấn đề đưa ra trưng cầu ý dân vừa khái quát, vừa cụ thể ở mức đủ để ràng buộc trách nhiệm, bám sát các vấn đề thuộc thẩm quyền quyết định của Quốc hội.

Đó là các vấn đề về Hiến pháp; những nội dung mới tác động trực tiếp đến chủ quyền quốc gia; quyền con người, quyền công dân trong các dự thảo luật; các điều ước quốc tế quan trọng do Quốc hội phê chuẩn; về những vấn đề đặc biệt quan trọng của đất nước có nhiều ý kiến rất khác nhau thuộc thẩm quyền quyết định của Quốc hội.

Ai có quyền đề nghị trưng cầu ý dân

Về chủ thể có quyền đề nghị trưng cầu ý dân, dự thảo Luật trưng cầu ý dân đưa ra hai phương án, trong đó người dân chưa có quyền đề xuất trưng cầu ý dân. Như vậy vai trò của người dân vẫn còn mang tính thụ động, vì việc có được bày tỏ ý kiến, biểu quyết về các vấn đề đó hay không hoàn toàn phụ thuộc vào một số cơ quan nhà nước.

{keywords}
Để tăng cơ hội cho cử tri thể hiện ý chí, cần giảm tỷ lệ ĐBQH đủ để đề xuất tổ chức trưng cầu dân ý. Ảnh minh họa: Giang Huy/ VOV

Sự giới hạn cũng tỏ ra không phù hợp với xu hướng trên thế giới về lĩnh vực này, cũng như với định hướng mở rộng dân chủ trực tiếp của Hiến pháp 2013. Có thể do Ban soạn thảo lo ngại nếu cho phép người dân đề xuất thì có thể sẽ phải tổ chức quá nhiều cuộc trưng cầu ý dân, cũng như có thể có những đề xuất gây mất ổn định chính trị.

Tuy nhiên, những lo ngại đó thiếu cơ sở, bởi lẽ, các chủ thể có quyền đề xuất, còn Quốc hội có quyền chấp thuận hoặc không chấp thuận đề xuất tổ chức một cuộc trưng cầu. Như thế, số lượng và nội dung các cuộc trưng cầu ý dân hoàn toàn có thể được kiểm soát, đặc biệt khi mà điều khoản khác của Dự thảo đã quy định rõ phạm vi những vấn đề được trưng cầu ý dân.

Vì vậy, cần quy định thêm một tỷ lệ hoặc một số lượng công dân nhất định được quyền đề nghị trưng cầu ý dân về những vấn đề đã nêu ở trên.

Ngoài ra, để tăng cơ hội cho cử tri thể hiện ý chí, cần giảm tỷ lệ đại biểu Quốc hội đủ để đề xuất tổ chức trưng cầu ý dân, vì tỷ lệ 1/3 tổng số ĐBQH mới có quyền này là quá cao, nhất là trong điều kiện ở Việt Nam.

Còn tiếp....

Nguyễn Đức Lam

Xem bài cùng tác giả:

Chọn mặt gửi quyền và 'thượng đế' dân

Làm gì để tránh những chính sách, pháp luật lơ lửng trên trời, những chính sách tréo ngoe, khiến người dân thấy sốc và ức chế?

Điều thú vị về tòa nhà Quốc hội mới

Thật thú vị khi tòa nhà Quốc hội nằm trên đường Độc Lập, cửa chính vào từ đường Độc Lập. Không gian nghị trường rất cần đến tính độc lập trong hoạt động của QH.

Vụ Hồ Duy Hải và chuyện giữ - bỏ án tử hình

Trong khi án tử hình vẫn được tuyên, chúng ta cần tiếp tục hoàn thiện và tuân thủ khắt khe quy trình tố tụng hình sự nhằm giảm tối đa oan, sai.


tin nổi bật

Vài điều suy nghĩ về Tết cổ truyền dân tộc

Chúng ta đã ăn xong cái Tết kéo dài nhiều ngày, nhưng tôi vẫn muốn nói lại một số điều đang níu kéo, cản trở các bà, các mẹ của chúng ta trong dịp Tết.

Nhà trí thức có nên giàu không?

Đầu Xuân mới, xin bàn về một chủ đề tương đối nhạy cảm nhưng lại hết sức thực tế: Nhà trí thức có nên giàu không?

"Từ chức 20" nhìn từ "Khoán 10"

Xin gọi năm 2022 vừa kết thúc là năm ‘Từ chức 20’ từ Kết luận số 20-TB/TW ngày 8.9.2022 của Bộ Chính trị.

Quốc phục nam của người Việt

Thời gian trước đây, cộng đồng mạng nói nhiều đến bộ quần áo của một vị đại sứ nọ mặc trong buổi lễ trình Quốc thư. Người bảo chẳng giống ai, người thì bảo như vậy cho khỏi “đụng hàng”.

Vượt nguy, tận cơ

Đáng nói hơn con số là thông điệp: Trong một thế giới nhiều bất trắc, đổi thay, đầy gam màu sáng tối rất cần “vượt nguy, tận cơ”, “tư duy lại, thiết kế lại, xây dựng lại”, và càng cần “hành động quyết liệt, khôn khéo, linh hoạt”.

“Giá như chúng ta quyết liệt hơn”

Một năm đã qua với những niềm vui, nỗi buồn pha lẫn sự trăn trở. Giá như chúng ta có cách điều hành quyết liệt, khôn khéo hơn nữa thì kết quả sẽ còn tích cực hơn.

Thách thức và triển vọng kinh tế năm 2023

Thế giới đang thay đổi rất nhanh cả về địa chính trị và cách mạng công nghệ, mở ra thời cơ mới rất lớn cho Việt Nam nếu biết tận dụng.

‘Chính phủ Việt Nam đã có những kết quả kinh tế xuất sắc’

Việt Nam duy trì vị trí dẫn đầu là nước xuất khẩu hàng hóa lớn nhất trong số các nước ASEAN vào thị trường EU.

Chào năm mới 2023: Từ khát vọng đến hành động

Bước vào năm 2023, Việt Nam ghi nhận một kỷ lục mới trong suốt hàng ngàn năm xây dựng và bảo vệ đất nước: dân số chính thức đạt 100 triệu người, trở thành quốc gia đông dân số thứ 15 trên thế giới.

Tết là dịp để kích cầu

“Tết” với người Việt là thời điểm được nghỉ khá dài theo luật lao động. Ở đây, xin không bàn luận góc độ phong tục, tập quán, văn hóa truyền thống mà nhìn Tết ở góc độ kinh tế.

Người gửi tiền bỗng trở thành nhà đầu tư bảo hiểm

Việc những người gửi tiền tiết kiệm ngân hàng tố bị lừa trở thành nhà đầu tư bảo hiểm là có thật, đang gây nhức nhối. Song, vì điều đó mà có những quy định kỹ thuật thắt chặt dịch vụ này cũng không nên”.

Nỗi xót xa và niềm phẫn uất mang tên ‘đăng kiểm’

Hệ thống đăng kiểm đang bộc lộ những tệ hại tồn đọng của nó trước con mắt của bàn dân thiên hạ, muốn chữa trị cần tách bạch toàn bộ chức năng quản lý.

Lời giải bài toán hóc búa mang tên bất động sản

Bất động sản hiện nay không dừng ở đầu cơ đất đai mà là ngành kinh tế quan trọng thông qua các sản phẩm công nghiệp, nhà ở và nghỉ dưỡng.

‘Chênh lệch địa tô’ từ lý thuyết đến thực tiễn

Đất ở và đất thương mại, dịch vụ thường có giá cao gấp cả chục lần, thậm chí cả trăm lần so với đất nông nghiệp. “Chênh lệch địa tô” hình thành từ đó: do chuyển mục đích từ loại đất có giá trị thấp sang loại đất có giá trị cao hơn.

Việt Nam tăng trưởng kinh tế số mạnh nhất khu vực Đông Nam Á

Sau hai năm đại dịch vừa qua đã đẩy nhanh xu hướng thay đổi thói quen mua sắm và kinh doanh trực tuyến của Việt Nam theo hướng tích cực.