Quân đội Mỹ hôm 1/9 đã tái tấn công Iran, khiến Tehran đáp trả bằng các cuộc tập kích vào các mục tiêu Mỹ ở Jordan, Bahrain và Kuwait, bất chấp cảnh báo từ Tổng thống Mỹ Donald Trump rằng bất kỳ hành động trả đũa nào cũng sẽ khiến Iran phải hứng chịu đòn tấn công "mạnh mẽ hơn nhiều".

xung dot My Iran Special Eurasia.jpg
Chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump được cho muốn giữ tình trạng xung đột như hiện nay, trong khi Iran tìm cách phá thế bế tắc. Ảnh: Special Eurasia

Các cuộc đụng độ lần này có quy mô hạn chế, khác hẳn với những vụ bắn phá dữ dội hơn diễn ra cách đây một tháng. Giới quan sát tin điều này cho thấy cả hai bên đều không muốn quay lại kịch bản xung đột toàn diện.

"Cho đến nay, cả hai bên chủ yếu tập trung tấn công vào các mục tiêu quân sự, thay vì mục tiêu dân sự hay cơ sở năng lượng. Bất chấp những lời đe dọa từ các quan chức cấp cao Iran, Tehran vẫn chưa nối lại các vụ tập kích vào Ảrập Xêút hay Các tiểu vương quốc Ảrập thống nhất (UAE)", Danny Citrinowicz, cựu lãnh đạo bộ phận phụ trách vấn đề Iran thuộc Cơ quan tình báo quân sự Israel, nhận định trong một bài đăng trên mạng xã hội X.

Tuy nhiên, tình hình hiện tại vẫn đầy rủi ro, với nguy cơ xảy ra những tính toán sai lầm có thể kéo cả hai bên trở lại cuộc xung đột toàn diện. Hamidreza Azizi, chuyên gia phân tích cấp cao về Iran tại tổ chức tư vấn International Crisis Group (ICG), nói với đài CNN rằng việc Tehran gây gián đoạn giao thông tại eo biển Hormuz và sức ép kinh tế do Mỹ áp đặt với Iran đang “ngày càng trở thành gánh nặng mà cả hai bên khó có thể chịu đựng lâu dài”.

Tổng thống Mỹ đã tuyên bố ông không mặn mà với việc đàm phán cùng Iran. "Tôi chẳng bận tâm liệu họ có ký một thỏa thuận mà họ coi là vô giá trị hay không", ông Trump nói.

Tuy nhiên, gác lại những lời lẽ cứng rắn, người dân Mỹ đang phải gánh chịu hậu quả của xung đột, trong bối cảnh dư luận phản đối mạnh mẽ cuộc đối đầu được cho đã tiêu tốn của Washington khoảng 40 tỷ USD tính đến tháng 7.

Tại Iran, tác động của cuộc xung đột còn nghiêm trọng hơn nhiều. Mỹ đang siết chặt việc bóp nghẹt nền kinh tế vốn đã suy yếu của Iran trong khi nước này chật vật tìm đầu ra cho dầu mỏ. Kho dự trữ vũ khí của Iran cũng được cho đang cạn kiệt dần và người dân đang gặp khó khăn trong việc tiếp cận các nhu yếu phẩm cơ bản, bao gồm thực phẩm và thuốc men.

Cuộc xung đột gây chấn động dư luận Mỹ 

Chính quyền Trump có thể tin họ đã giành thắng lợi tại eo biển Hormuz. Theo hai quan chức Mỹ, quân đội nước này hôm 1/9 đã hộ tống 40 tàu thương mại chở 18 triệu thùng dầu đi qua tuyến đường thủy chiến lược trên, đánh dấu mức cao kỷ lục kể từ khi xung đột nổ ra hồi cuối tháng 2.

Tuy nhiên, động thái vẫn chưa giải quyết được tình hình tổng thể. Mặc dù giá dầu toàn cầu có giảm nhẹ hôm 3/9, nhưng giá vẫn đang ở mức cao. Ngoài ra, theo Hiệp hội ô tô Mỹ, giá xăng trung bình trên toàn quốc hiện ở mức 4,14 USD/gallon, cao hơn nhiều mức 3,19 USD/gallon của một năm trước.

Trong khi đó, trữ lượng trong Kho Dự trữ dầu mỏ chiến lược của Mỹ đã sụt giảm mạnh trong những tháng gần đây, xuống mức thấp nhất kể từ năm 1983 do chính quyền Trump liên tục tung ra lượng dầu dự trữ khẩn cấp nhằm giảm thiểu tác động của xung đột. 

Hôm 3/9, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã không thể đưa ra mốc thời gian cụ thể cho việc chấm dứt cuộc đối đầu với Iran hay thời điểm giá xăng có thể giảm xuống mức trước xung đột. Thay vào đó, ông Vance cho rằng việc kết thúc xung đột phụ thuộc vào phía Iran.

Về mặt quân sự, Mỹ đang tiêu tốn nhanh chóng kho dự trữ vũ khí và triển khai các khí tài quân sự đắt đỏ. Tháng trước, nhiều nguồn tin am hiểu vấn đề tiết lộ quân đội Mỹ đã sử dụng gần 80% số tên lửa đánh chặn dành cho một hệ thống phòng thủ tên lửa chủ chốt. Theo hai nguồn tin nắm rõ báo cáo về kho vũ khí, kể từ đầu xung đột, các lực lượng Washington đã dùng gần 4/5 số tên lửa THAAD và khoảng một nửa số tên lửa đánh chặn Patriot so với số lượng có sẵn trước đó.

Dù khẳng định Mỹ vẫn sở hữu "lượng lớn" đạn dược, nhưng ông Trump cũng thừa nhận nguồn cung của một số loại đạn dược đang trở nên "khan hiếm" hơn.

Đáng chú ý, tỷ lệ ủng hộ dành cho Tổng thống Mỹ đã sụt giảm trong những tháng gần đây khi nhiều cử tri tỏ ý không hài lòng với cách ông xử lý cuộc đụng độ với Iran. Theo một cuộc thăm dò do Đại học Massachusetts (UMass) Amherst công bố ngày 31/8, hơn 2/3 số người Mỹ được hỏi không tán thành cách ông Trump giải quyết xung đột và tỷ lệ tín nhiệm chung dành cho ông đã giảm xuống còn 32%.

Cuối tuần trước, tờ Washington Post đưa tin một số lãnh đạo quân sự Mỹ đã khuyến nghị Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth rằng việc kéo dài các chiến dịch quy mô lớn chống Iran có nguy cơ làm suy yếu khả năng ứng phó của nước này trước các mối đe dọa ở những nơi khác.

Lý do Iran có thể leo thang căng thẳng

Tại Iran, nền kinh tế vốn đã gặp nhiều khó khăn đang phải đối mặt với những thách thức lớn. Theo truyền thông nhà nước Iran, tỷ lệ lạm phát ở nước này đã chạm mức "đáng báo động" là 66%, khiến nhiều gia đình thuộc tầng lớp lao động không đủ khả năng chi trả cho các loại thực phẩm thiết yếu. 

Ngoài ra, cũng giống như Mỹ, Iran đang dần cạn kiệt kho dự trữ vũ khí của mình.

Theo Arash Azizi, một chuyên gia về Iran đang làm việc tại Mỹ, nền kinh tế Iran đã hứng chịu tổn thất nặng nề, nhưng "Tehran hiểu rằng việc đầu hàng có thể dẫn đến sự sụp đổ của chế độ". Do đó, Tehran có thể sẽ leo thang căng thẳng với Mỹ, với tính toán rằng họ không thể chịu đựng áp lực kinh tế mãi mãi và cần phải phá vỡ thế bế tắc hiện tại.

Nhà phân tích Azizi tin cách hành xử của Iran cũng như tốc độ và quy mô phản ứng của nước này đối với các cuộc tấn công gần đây của Mỹ ám chỉ Tehran đang chọn cách “ăn miếng, trả miếng”, thay vì nhượng bộ.

Theo các chuyên gia, điều đó bắt nguồn từ việc Tehran không thể chấp nhận trật tự do ông Trump dường như đang cố gắng áp đặt tại eo biển Hormuz và sự khác biệt cơ bản trong cách tiếp cận của Mỹ và Iran đối với thế giằng co hiện nay.

Trong khi Washington có vẻ đang cố gắng tránh leo thang giao tranh quân sự và giữ cho xung đột chỉ giới hạn trong lĩnh vực kinh tế, Iran lại theo đuổi chiến lược ngược lại. "Họ sẽ tiếp tục tìm cách cản trở hoạt động vận tải của các tàu chở dầu và thách thức nỗ lực của Mỹ nhằm thiết lập một thực trạng mới tại eo biển này”, cựu quan chức tình báo Israel Citrinowicz bình luận.

Giới chức Iran, bao gồm cả Tổng thống Masoud Pezeshkian đã nhiều lần tuyên bố sẵn sàng quay lại bàn đàm phán nếu Washington tái thực hiện các cam kết trong biên bản ghi nhớ đã ký vào tháng 6.

Tuy nhiên, nhà lãnh đạo Mỹ lại có quan điểm khác. "Tôi không cố gắng ép Iran phải ngồi vào bàn thương lượng. Tôi thích vị thế hiện nay của chúng tôi hơn nhiều: kiểm soát gần như hoàn toàn eo biển Hormuz, trong khi nền kinh tế của họ thì đang sụp đổ hoàn toàn”, ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social vào tối 1/9, sau khi Iran đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ. 

Giới quan sát lưu ý mặc dù cả Iran và Mỹ đều hiểu rõ những rủi ro của việc leo thang mất kiểm soát, nhưng họ vẫn tiếp tục đẩy mức độ căng thẳng lên cao hơn, có thể nhằm kiểm chứng bên nào chống chịu tốt hơn. "Vấn đề là trạng thái cân bằng này khó có thể duy trì lâu dài”, ông Citrinowicz cảnh báo.