Xét xử các đại án kinh tế: Dọn dẹp cho thể chế

Đinh Thế Hưng Viện Nhà nước và Pháp luật - Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam

Hàng loạt vụ đại án kinh tế vừa xét xử trong thời gian qua cho thấy, một cuộc dọn dẹp thể chế kinh tế bằng cách dùng luật hình sự đang được khởi động. Làm sao để công cụ này phát huy hiệu quả?

 

 

 - Hàng loạt vụ đại án kinh tế vừa xét xử trong thời gian qua cho thấy, một cuộc dọn dẹp thể chế kinh tế bằng cách dùng luật hình sự đang được khởi động. Làm sao để công cụ này phát huy hiệu quả?

Trong không gian xã hội, các hoạt động kinh tế diễn ra đa dạng, phức tạp và sôi động. Nhà nước với tư cách người quản lý không thể để chúng diễn ra lộn xộn, hỗn loạn cản trở sự phát triển. Vì thế, một trật tự cho hoạt động kinh tế được Nhà nước xác lập và “canh giữ” bằng các quy định trong đó có luật hình sự và xử lý tội phạm về kinh tế.

Hàng loạt vụ đại án kinh tế đã và đang xét xử trong thời gian qua cho thấy, một cuộc dọn dẹp thể chế kinh tế bằng cách dùng luật hình sự đang được khởi động. Nếu coi thể chế kinh tế là một không gian, trạng thái mà ở đó các hoạt động kinh tế diễn ra, thì rõ ràng các tội phạm kinh tế là điều không thể chấp nhận được trong thể chế kinh tế khỏe khoắn, lành mạnh.

Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế có thể được gọi một cách khác là các tội “xâm phạm thể chế kinh tế”. Trong nhóm tội này, tội Cố ý làm trái các quy định về quản lý kinh tế (QLKT) gây hậu quả nghiêm trọng là tội tạo ra tranh cãi khá ồn ào thời gian qua.

Tội này không còn trong Bộ luật hình sự (BLHS) Việt Nam nữa, thay vào đó là 9 tội danh mới, đem đến hi vọng cho cuộc thanh lọc thể chế kinh tế của chúng ta. Nhưng thanh lọc nếu không thận trọng sẽ vừa bỏ lọt tội phạm vừa làm oan người vô tội, khiến cho thể chế kinh tế chẳng những không lành mạnh mà còn tiềm ẩn bất an cho những doanh nhân chân chính.  

{keywords}
Bị cáo Trầm Bê và Phạm Công Danh tại phiên tòa xét xử 'đại án' VNCB chiều 1.2. Ảnh: Ngọc Dương/ Thanh Niên

Vận dụng các triết lý nền tảng của thể chế kinh tế

Có thể nói tội Cố ý làm trái các quy định về QLKT gây hậu quả nghiêm trọng theo Điều 165 BLHS 1999 “quét” gần như toàn bộ các hành vi gây nguy hại cho thể chế kinh. Vì thế, cái mà người ta lo ngại và cũng là lý do đem lại nguy cơ vướng vòng lao lý cho người quản lý kinh tế chính là độ “phủ sóng rộng và tính “mung lung” của nó.

Đặc trưng của các tội trong nhóm các xâm phạm trật tự quản lý kinh tế chính là hành vi làm trái các quy định về QLKT trong các lĩnh vực khác nhau, như xuất nhập khẩu (tội buôn lậu), đất đai (tội vi phạm quy định về quản lý đất đai), ngân hàng (tội vi phạm quy định về cho vay của các tổ chức tín dụng)… Tội Cố ý làm trái các quy định về QLKT như một nút chặn cuối cùng quét tất cả các hành vi cố ý làm trái trong các lĩnh vực còn lại của thể chế kinh tế mà các điều luật khác chưa dự liệu.

Chính vì quá rộng như vậy, nhà lập pháp đã quyết định bỏ tội danh này trong BLHS 1999 bằng cách cụ thể hóa các hành vi vi phạm các quy định về QLKT trong các lĩnh vực khác nhau thành 9 tội cụ thể: cố ý làm trái quy định về đầu tư, đấu thầu, bảo hiểm, chứng khoán… trong BLHS 2015 với hy vọng đem đến sự rõ ràng, chính xác cho quá trình áp dụng. Đây là bước tiến đáng ghi nhận cho việc nâng cao tính minh bạch, dễ dự đoán của pháp luật nói chung và hình luật nó riêng.

Tuy nhiên, đặc trưng trong cấu thành của các tội Cố ý làm trái các quy định về QLKT là hành vi “làm trái các quy định về QLKT”. Để quản lý kinh tế, chúng ta đang có rừng quy phạm ở mọi cấp độ, từ quy phạm nền tảng là Hiến pháp đến nghị định, thông tư, thậm chí là quyết địnhchỉ đạo, điều hành kinh tế của người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước. Đấy là chưa kể các quy định đó còn chưa ổn định, chồng chéo, mâu thuẫn, diễn giải khác nhau. Trong rừng quy phạm đó, người quản lý kinh tế ắt vừa làm vừa run.

Chính vì thế, tính mung lung của các tội danh mang tính chất “cố ý làm trái” trong BLHS 2015 vẫn chưa giải quyết triệt để khi nhiều tội phạm kinh tế mới được bổ sung đều có cụm từ “làm trái các quy định”. Làm trái quy định là quy định nào? Điều lệ của Tập đoàn kinh tế nhà nước chỉ đạo mang tính chất điều hành của thủ trưởng cơ quan quản lý nhà nước có phải là quy định về quản lý kinh tế không?

Quy phạm của hình luật mang tính khái quát, giải thích nó không gì tốt hơn chính là phán quyết của Tòa án, bởi không phải ngẫu nhiên hệ thống pháp luật Anh - Mỹ (common law) công nhận án lệ của tòa. Dư luận đang trông chờ rất nhiều ở phán quyết như thế của Tòa án nước ta thông qua các bản án xử lý các vụ án kinh tế cụ thể trong gian qua. Thiệt hại trong vụ án kinh tế được tính toán trên cơ sở nào? Huỳnh Thị Huyền Như chiếm đoạt tài sản của ai? Trong vụ Trầm Bê, BIDV có bị thiệt hại không? Và vì sao?, v.v… Tất cả những vấn đề đó sẽ được tháo gỡ bằng cái đầu uyên bác và thông thái của thẩm phán thông qua bản án mà giải thích pháp luật.

Muốn như vậy, phải coi đằng sau mỗi quy phạm của hình luật là kết tinh của một lý thuyết nào đó. Chẳng hạn có nước người ta xử tội hủy hoại tài sản nặng hơn tội trộm cắp tài sản. Lý thuyết giá trị đã được vận dụng để giải thích: khi trộm cắp tài sản, giá trị lao động kết tinh trong tài sản xét ở bình diện xã hội vẫn còn nguyên, bởi người này không sử dụng thì người khác sử dụng. Nhưng khi đốt nhà của người hàng xóm chẳng hạn thì không những chủ sở hữu mất quyền sở hữu mà xã hội cũng mất đi một giá trị.

Công cụ luật hình sự có phát huy được tác dụng trong việc dọn dẹp thể chế kinh tế hay không đòi hỏi các triết lý nền tảng của thể chế kinh tế – như quyền tự do kinh doanh và bảo vệ cạnh tranh lành mạnh, v.v… - phải được đưa vào pháp luật và vận dụng nó để giải thích, áp dụng pháp luật trong các vụ án hình sự về các tội xâm phạm thể chế kinh tế. Chỉ khi như vậy, bản án của Tòa đưa ra mới đạt được mục đích xử lý tội phạm kinh tế mà vẫn làm yên lòng các doanh nhân chân chính, đảm bảo sự an toàn của thể chế kinh tế. 

Đầu năm nay, phát biểu trong một hội nghị, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã nhấn mạnh việc cần “loại bỏ những băng nhóm xã hội đen trong nền kinh tế”. Thực vậy, tội phạm kinh tế phải bị tiêu diệt, đổi lại không phải là số lượng người đi tù mà là thể chế kinh tế lành mạnh. 

TS. Đinh Thế Hưng, Viện Nhà nước và Pháp luật- VASS

Nhìn lại các vụ đại án: Không biết lo xa ắt sẽ buồn gần

Nhìn lại các vụ đại án: Không biết lo xa ắt sẽ buồn gần

Đừng ai quên thấm thía rằng, bàn tay dẫu có lúc cao siêu, tinh vi đến mấy thì đâu cũng đủ khả năng che nổi mặt trời.

Xét xử các vụ đại án tham nhũng: “Cùng tắc biến, biến tắc thông"

Xét xử các vụ đại án tham nhũng: “Cùng tắc biến, biến tắc thông"

Khi người ta ăn hết của “trời cho”, “ăn không từ một thứ gì”, kể cả ăn cắp, thì nền kinh tế còn gì?

Xét xử ông Đinh La Thăng và đồng phạm: Từ nước mắt đến... nước mắt

Xét xử ông Đinh La Thăng và đồng phạm: Từ nước mắt đến... nước mắt

Nhưng, xin hãy bàn rộng ra, không chỉ những giọt nước mắt của những người đang bị luận tội và khép tội. Nước mắt gợi Nước mắt. Từ nước mắt đến Nước mắt. 

Đâu chỉ là ông Đinh La Thăng?

Đâu chỉ là ông Đinh La Thăng?

Dư luận đừng quá ồn ào, cũng đừng hoan hỉ thái quá về việc ông Đinh La Thăng và một loạt nhân vật nguyên là quan chức lớn thuộc tập đoàn dầu khí lần lượt bị cơ quan chức năng khởi tố, bắt tạm giam.

 

tin nổi bật

Thí sinh ngủ quên: Đúng, sai giám thị?

Dư luận xôn xao về vụ một học sinh ngủ quên không làm bài dẫn đến bị điểm liệt và trượt tốt nghiệp THPT. Chưa có xem xét trách nhiệm của giám thị thì người ta đã khẳng định là giám thị làm đúng quy chế.

Trung Quốc thay đổi chính sách đối ngoại, hướng mạnh tới châu Phi

Trong bối cảnh quan hệ với Mỹ và châu Âu có nhiều bước lùi trong thời gian qua, Trung Quốc đang hướng sự chú ý tới châu Phi, nơi họ đang có quan hệ thương mại thân thiết với nhiều quốc gia.

Khủng hoảng tại Sri Lanka tạo thời cơ cho Ấn Độ ‘thế chân’ Trung Quốc

Nhờ vị trí địa lý chiến lược, Sri Lanka từ lâu đã thu hút được sự chú ý của các nước lớn trong khu vực. Việc chính phủ nước này rơi vào khủng hoảng là thời cơ không thể tốt hơn để Ấn Độ cạnh tranh ảnh hưởng với Trung Quốc tại đây.

Đang thiếu thốn, sao cứ máy móc thuốc nào cũng phải đấu thầu

Cần thay đổi tư duy về mua sắm công trong ngành y, nhanh chóng khắc phục bất cập trong các qui định, qui trình đấu thầu mua sắm thuốc và vật tư y tế.

Đất khó Hóc Chọ và những người giỏi trường đời

Quê tôi ở “vùng hai đầu” - vùng nghèo, vùng khó nhất của huyện Đô Lương. Xóm tôi ở lại là xóm nghèo nhất của xã, xóm của những “hóc”, “chọ” cha ông để lại với những cái tên: Chọ Hao, Chọ Rò, Chọ Mại, Chọ Dong…

Hiến kế phân luồng trên cầu Long Biên cho xe máy, xe đạp và đổi tăng làn giờ cao điểm

Cầu Long Biên bắc qua sông Hồng để kết nối quận Hoàn Kiếm, quận Ba Đình với quận Long Biên của Hà Nội. Cây cầu được xây dựng từ 1898 tới 1902 bởi công ty Daydé & Pillé, và được sử dụng vào năm 1903 với tên ban đầu là cầu Paul Doumer.

Ông Abe với mong muốn một 'Nhật Bản hùng cường trở lại'

Năm 2012, trong nỗ lực vận động bầu cử, ông Abe Shinzo đã đưa ra một số chính sách cải thiện kinh tế xã hội: Nới lỏng tiền tệ, kích thích tài khóa để làm mạnh hệ thống tài chính, cải cách cơ cấu xã hội bằng khuyến khích đầu tư tư nhân.

Abe Shinzo: Người đi giữa những 'tương phản' của xã hội Nhật Bản

Cả nước Nhật đã bị hai phát súng làm cho vừa bàng hoàng vừa tỉnh thức. Sẽ không còn là Nhật Bản của những ngày chưa có việc một cựu Thủ tướng với nhiệm kì dài nhất lịch sử bị ám sát.

Đường hầm ô tô thoát nước: Hà Nội, TP.HCM hết cảnh phố thành sông

Nhóm tác giả từ châu Âu và Mỹ đề xuất đào đường hầm cho ô tô chạy, đồng thời nửa dưới đường hầm vẫn thoát nước khi mưa nhỏ, khi mưa to thì cấm xe, cho nước thoát qua.

Các quốc đảo Thái Bình Dương trong ‘vòng ngắm’ của Trung Quốc

Chuyến thăm kéo dài 10 ngày của Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị tới các quần đảo Thái Bình Dương giàu tài nguyên đã đưa nơi từng bị coi là "vùng nước khuất ngoại giao" trở thành tâm điểm chú ý trên bản đồ địa chính trị thế giới.

Tác động của khủng hoảng kép đến kinh tế Việt Nam

Những hệ lụy của khủng hoảng kép trên thế giới đã nêu trong bài trước sẽ có thể ảnh hưởng xấu đến phục hồi kinh tế đến nước ta như thế nào?

Khủng hoảng kép chưa từng có tiền lệ

Cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu lần này có 2 đặc điểm nổi bật, chưa có tiền lệ so với các cuộc khủng hoảng trước mà nhân loại từng chứng kiến.

Khẩu trang và miễn dịch cộng đồng

Gần đây, tôi đến một cơ quan nhà nước nhưng không được cho vào. Những người bảo vệ - trong khi không hề đeo khẩu trang - dứt khoát không cho tôi đi qua cổng vì không có khẩu trang.

Viết giữa hai dòng chữ trên báo và trên Facebook

Gần đây, trên Facebook tôi viết một status ngắn phê phán một bức ảnh chụp tấm áp phích cổ động SEA Games 31. Tấm áp phích đó có tận 5 lỗi ngữ pháp rất ngớ ngẩn, cả tiếng Anh lẫn tiếng Việt, ví dụ, “Đại hội thể thao Đông Lam Á”, “Welcom”.

Thực nghiệm bắn nỏ thần: Tìm về truyền thuyết để minh chứng lịch sử oai hùng

Đánh giá kết quả thực nghiệm bắn nỏ Liên Châu tại khu di tích Cổ Loa, các nhà khoa học, tướng lĩnh quân đội cơ bản cho rằng đây là công trình nghiên cứu có hiệu quả, nỏ bắn được nhiều mũi tên, có tầm xa và độ sát thương…