Cuộc chiến thông tin Nga - Ukraine

Hoàng Việt Giảng viên Đại học Luật TP.HCM, thành viên Ban nghiên cứu luật Biển và hải đảo, Liên đoàn Luật sư Việt Nam.

Kể từ khi chiến sự bùng nổ tại Ukraine, dư luận thế giới nhanh chóng cảm nhận được sự hỗn loạn trên mặt trận thông tin.

Từ cuối thế kỷ trước, nhiều chuyên gia đã đi đến kết luận rằng với sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, các tập đoàn lớn và xã hội sẽ mở rộng khả năng giải quyết các vấn đề chính trị bằng cách định hướng thông tin lên các chủ thể.

{keywords}
Khu trung tâm thương mại ở Kiev bị phá hủy sau một trận không kích của Nga. Ảnh: REX

Trong thời đại hiện nay, với sự bùng nổ của Internet cùng với trí tuệ nhân tạo, các ông lớn trong lĩnh vực công nghệ (Big Tech) như Google, Facebook, Twitter, YouTube... giữ vai trò quan trọng trong việc định hướng thông tin cho người dân toàn thế giới.

Thiếu quá nhiều dữ liệu chính xác

Kể từ khi xung đột quân sự bùng nổ tại Ukraine, dư luận thế giới đã nhanh chóng cảm nhận được sự hỗn loạn trên mặt trận thông tin. Quả thực đã có sự “khấp khểnh” giữa phân tích quân sự về bước tiến của quân đội Nga trên chiến trường và các mạng xã hội thiên về những hình ảnh chết chóc của binh sĩ Nga khi đối mặt với sự kháng cự của Ukraine. Rất khó để biết thông tin nào là đúng, thông tin nào là giả hoặc thiên lệch.

Để cung cấp những thông tin chính xác về thực trạng của hai phía xung đột, các nhà phân tích phải rất thận trọng với nhiều giả định được đưa ra do còn thiếu quá nhiều dữ liệu chính xác, chẳng hạn mức độ hao tổn lực lượng, nguồn nhân lực và vật lực dự phòng, khả năng chiến đấu thực sự của cả hai bên.

Vậy các thông tin tràn ngập hiện nay cho thấy sức tiến công của quân đội Nga đến đâu và thực tế họ đang gặp những khó khăn nào?

Olivier Kempf, chuyên gia về Chiến lược an ninh mạng ở châu Âu nhận định rằng, dựa vào các yếu tố đã được phân tích thận trọng, quả thực người Nga đã gặp phải sự kháng cự quyết liệt hơn nhiều so với những gì được dự liệu trong kế hoạch ban đầu.

Nguyên nhân có thể rất nhiều, từ tin tình báo yếu kém hoặc diễn giải sai, đến các khó khăn về thời tiết, hậu cần, liên lạc, phản kháng của người dân, bất ổn ở hậu phương. Cũng không thể bỏ qua việc trong giai đoạn đầu, Nga chỉ điều động các đơn vị ít kinh nghiệm chiến đấu nhưng lại đặt mục tiêu hạ gục nhanh đối thủ. 

Tuy nhiên, khác với các thông tin trên truyền thông, có rất nhiều điều còn chưa chắc chắn, khiến cho việc xác định mức độ thiệt hại của mỗi bên không đơn giản, nhất là khi bắt đầu xung đột, cán cân quyền lực nghiêng hẳn về phía Nga. Chưa thể dự đoán ai sẽ nhượng bộ trước.

Trở lại với diễn biến chiến sự, nhiều hình ảnh trên các phương tiện truyền thông, gồm cả mạng xã hội, cho thấy có vẻ như Nga bị tổn thất rất nhiều về phương tiện chiến tranh, cụ thể về số trực thăng hoặc máy bay chiến đấu bị bắn rơi. Điều này có thực sự tương ứng với lợi thế của Ukraine trong cuộc chiến?

Không quân Nga chắc chắn đã chịu nhiều tổn thất hơn dự kiến của Bộ Tổng Tham mưu. Lực lượng này chưa thể làm chủ bầu trời ngay cả khi máy bay hoặc trực thăng của Ukraine xuất hiện không nhiều. Sức kháng cự của Ukraine dường như không thể làm nên điều kỳ diệu. Mặt trận Donbass hiện rất mong manh, trong khi vòng vây đối với Kiev vẫn được siết chặt.

Các lực lượng Ukraine có vẻ như thiếu năng động. Nếu Nga chịu tổn thất thì Ukraine cũng bị tiêu hao lực lượng.

Có điều là tổn thất của Ukraine ít được kể lại và lan truyền. Điều này trước hết có thể do người Ukraine không muốn truyền thông hóa những gì tác động xấu đến tinh thần chiến đấu. Cũng còn do liên quan trực tiếp đến hoạt động tác chiến, bởi các hình ảnh thường được định vị địa lý, cho phép xác định được địa điểm giao tranh.

Một thực trạng nữa được thấy từ cuộc xung đột này, đó là việc cắt đứt thông tin từ Nga. Nói đúng hơn là đang có một sự phong tỏa thông tin từ cả hai phía nhằm ngăn cản việc tiếp cận thông tin mở và đáng tin cậy từ phía bên kia.

Tuy Moscow có toàn quyền kiểm soát thông tin trên lãnh thổ của mình, nhưng chính các lệnh cấm của châu Âu đối với các phương tiện truyền thông chính thức ở Nga cũng góp phần làm nên bức tranh mờ mịt này.

Không chỉ báo giới mà ngay cả giới phân tích quân sự cũng gặp rất nhiều "điểm mù".

Người dân cũng làm truyền thông

Sự rút lui của các tập đoàn phương Tây, đặc biệt là GAFA (Google, Apple, Facebook và Amazon) hoặc thậm chí là sự đoạn tuyệt quan hệ ở nhiều cấp độ (giới nghệ sĩ, nhạc sĩ hoặc nhà khoa học Nga) càng làm cho “bức rèm sắt” thông tin mà hai bên dựng lên thêm dày. Chính điều này đã khiến phần còn lại của thế giới tỏ ra rất thận trọng.

Điểm đáng chú ý là các thông tin của Ukraine về cuộc chiến đang diễn ra, được truyền tải theo thời gian thực, không chỉ là kết quả của một chiến lược ban hành từ trung ương, mà còn bắt nguồn từ vô số người dân vô danh, liên tục quay phim và phát sóng những hành động phản kháng hàng ngày của họ nhờ mạng điện thoại vẫn đang hoạt động. 

Người dân Ukraine cho thấy nỗ lực của họ, như thu nhặt chai rỗng để sản xuất bom xăng, hay như vào hôm 2/3, trong khi Kharkiv bị nghiền nát dưới một trận mưa bom, người dân đã ghi lại cảnh chặn đường dẫn đến nhà máy điện hạt nhân ở thành phố Enerhodar để ngăn cản lực lượng Nga tiếp cận. 

{keywords}
Người dân sơ tán khỏi tòa nhà sau vụ tấn công ở Ukraine. Ảnh: Reuters

Về phần mình, Moscow hầu như không có hành động đáp trả. Lý do là vì ở Nga đã có lệnh không được nói đến chiến tranh. Bên cạnh đó, ngày 4/3, cơ quan quản lý truyền thông của Nga - Roskomnadzor - cho biết họ đã chặn các trang web của nhiều hãng truyền thông phương Tây với cáo buộc thông tin sai lệch về cuộc chiến ở Ukraine.

Cơ quan quản lý của Nga nói rằng các cơ quan truyền thông phương Tây đã tung tin thất thiệt về “bản chất của chiến dịch quân sự đặc biệt ở Ukraine, về hình thức của chiến dịch, các phương pháp tác chiến (nào là tấn công vào dân cư, nào là tấn công vào cơ sở hạ tầng dân sự), về tổn thất của lực lượng vũ trang Nga và các nạn nhân dân sự”.

Liên minh châu Âu (EU) cũng đã cấm các hãng truyền thông do nhà nước Nga kiểm soát như Russia Today và Sputnik. Facebook thuộc Meta, Google thuộc Alphabet, YouTube và TikTok đều đã chặn việc truy cập vào RT và Sputnik ở EU. Twitter cho biết họ sẽ tuân thủ lệnh cấm của EU.

Mặc dù dường như Ukraine đã chiến thắng trên mặt trận truyền thông, song dĩ nhiên là cuộc chiến này cũng có một vài lệch lạc, với việc lưu hành những thông tin không thể kiểm chứng được. Ví dụ những huyền thoại đầu tiên trên Twitter và Instagram về “bóng ma Kiev”, một phi công Ukraine được cho là đã bắn rơi 5 máy bay của Nga ở thủ đô Kiev trong ngày đầu tiên của cuộc xung đột.

Dẫu sao thì cho đến lúc này, thế giới vẫn dành cảm tình nhiều hơn cho Ukraine.

>>> Tình hình chiến sự tại Ukraine

Việt Hoàng 

Cục diện quan hệ Nga - Trung - Mỹ giữa chiến sự ác liệt tại Ukraine

Cục diện quan hệ Nga - Trung - Mỹ giữa chiến sự ác liệt tại Ukraine

Cuộc chiến Nga - Ukraine được xem là xung đột địa chính trị nghiêm trọng nhất kể từ Thế chiến thứ 2. Nó tạo nên bước chuyển mới trong cục diện quan hệ giữa 3 cường quốc.

tin nổi bật

Cơ hội của Việt Nam trước vòng cải cách mở cửa mới của Trung Quốc

Bản thân mỗi nước đều đang hướng đến phát triển chất lượng cao. Trong giai đoạn trước, điểm tăng trưởng của quan hệ Việt - Trung là thương mại, thầu khoán công trình. Hiện nay và sắp tới điểm tăng trưởng mới của quan hệ Việt - Trung sẽ là gì?

Những thông điệp về trái phiếu doanh nghiệp

Có một điểm cần nhấn mạnh: tuyệt đại đa số trái phiếu doanh nghiệp là có tài sản đảm bảo hoặc được bảo đảm bởi các tổ chức tín dụng.

Tầm nhìn quốc gia Qatar qua lăng kính World Cup

Qatar đã làm nên lịch sử khi lần đầu tiên đưa sự kiện thể thao được theo dõi nhiều nhất trên toàn cầu đến Thế giới Ả Rập và Hồi giáo.

Ông Sáu Dân và đổi mới thể chế

Ngày 9/8/1995, trước Đại hội Đảng lần thứ 8, Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã gửi một bức thư tâm huyết cho Bộ Chính trị nêu quan điểm, tư tưởng, khuyến nghị và cảnh báo về một số vấn đề có tầm chiến lược đối với đất nước vào thời điểm lịch sử đó.

‘Ý Đảng, lòng Dân’

Hôm qua, một người bạn của tôi thông báo, chị đã không rút trước hạn món tiền gửi ngân hàng đang được kiểm soát đặc biệt. Tôi biết, tâm lý chị cũng khá cồn cào vì chị liên tục hỏi ý kiến của tôi trong cả tuần trước.

Bầu cử giữa kỳ Mỹ và giấc mơ kéo dài của Trump

Các cuộc bầu cử giữa kỳ trong lịch sử nước Mỹ, đảng cầm quyền thường thất bại. Năm nay đảng Cộng hòa được dự báo sẽ giành chiến thắng vang dội. Tuy nhiên điều đó đã không diễn ra.

Muốn đi đầu, phải đi đầu về cái mới

Phát triển nhanh thì cần không gian mới, tài nguyên mới và đổi mới sáng tạo.

Một câu chuyện nhân văn

Tôi có người bạn bị ung thư vú và hiện nay đang phải tham gia điều trị. Khoảng thời gian trước khi biết bị ung thư, chị ấy có ý định chuyển việc...

Những ‘lô cốt’ hành dân

Từ thứ 7 tuần trước đến nay, cuộc sống của người dân ở chung cư tôi đang sống bị đảo lộn bởi 4 ‘lô cốt’ án ngữ nửa đường Nguyễn Xiển. Mới chỉ dừng xe từ vỉa hè chung cư là đã thấy ngay cảnh ùn tắc kéo dài hàng cây số, cả ngày lẫn đêm.

Bầu cử giữa kỳ Mỹ: Tính toán của Tổng thống Biden và ông Donald Trump

Hôm nay, nước Mỹ sẽ chính thức bước vào cuộc bầu cử quốc hội giữa kỳ. Sau đó toàn bộ dân biểu tại Hạ Viện, khoảng 1/3 nghị sỹ tại Thượng Viện và hơn chục thống đốc bang sẽ được thay thế.

Đấu giá biển số từ nghệ thuật ‘ai xứng đáng nhận được cây sáo tốt nhất’

Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về thí điểm cấp quyền lựa chọn sử dụng biển số ô tô thông qua đấu giá đang thu hút sự chú ý của xã hội, tập trung ở hai nhóm vấn đề chính.

‘Có nước nào tăng trưởng cao gấp đôi lạm phát như Việt Nam’

"Có nước nào mà tăng trưởng cao gấp đôi so với lạm phát như chúng ta hay không? Nói chừng đó thôi để thấy, kinh tế vĩ mô của Việt Nam vẫn đứng vững trước những biến động của thế giới".

Tổng bí thư thăm Trung Quốc: Triển vọng tốt đẹp cho quan hệ song phương

Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng là nhà lãnh đạo nước ngoài đầu tiên thăm Trung Quốc sau Đại hội 20 theo lời mời của Tổng bí thư Tập Cận Bình.

Cách làm mới trong bổ nhiệm Bộ trưởng Y tế và Giao thông Vận tải

Quốc hội tuần trước vừa phê chuẩn bổ nhiệm 2 vị Bộ trưởng mới, đó là Bộ trưởng Y tế và Bộ trưởng Giao thông vận tải.

Hàn Quốc: Không đi đầu nhưng trở thành hình mẫu chính phủ điện tử

Hàn Quốc đã có sự tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội vượt bậc trong một thời gian ngắn, mô hình chính phủ điện tử đóng vai trò quan trọng trong quá trình này.