"Vai trò lãnh đạo của ASEAN" là một trong những phiên thảo luận chính của Hội thảo khoa học quốc tế về Biển Đông lần thứ 17 với chủ đề “Đoàn kết trong bất định” vừa diễn ra mới đây tại thành phố Đà Nẵng.
Trong nhiều năm qua, ASEAN là nền tảng quan trọng cho ngoại giao tại Đông Nam Á. ASEAN thúc đẩy đối thoại, xây dựng sự đồng thuận và giải quyết tranh chấp một cách hòa bình. Nhưng hiện nay, khi cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, nhiều quốc gia hành động đơn phương, và các công nghệ mới làm thay đổi tình hình biển, vai trò trung tâm của ASEAN đang bị thách thức nghiêm trọng.
Nhiều chuyên gia nhận định, vai trò của ASEAN bây giờ không chỉ dừng lại ở việc tạo ra các cơ hội họp bàn ngoại giao mà còn phải chủ động dẫn dắt các tiến trình.
Tại phiên thảo luận, ông Asoka Rasphone, Phó Tổng cục trưởng, Viện nghiên cứu Đối ngoại, Bộ Ngoại giao Lào cho rằng, ASEAN có thể thúc đẩy vai trò lãnh đạo của mình ở Biển Đông thông qua một số hoạt động như: Tăng cường các cơ chế khu vực, nâng cao thẩm quyền và khả năng ứng phó của các cơ chế hiện có; Khuyến khích hợp tác trong các lĩnh vực như ngư nghiệp, nghiên cứu khoa học, năng lượng; Tăng cường xây dựng năng lực và hợp tác kỹ thuật; Trao đổi nhân dân (P2P), giao lưu học thuật, thúc đẩy hiểu biết chung về di sản biển và nuôi dưỡng ý thức tập thể về hòa bình tại Biển Đông.
Ông Asoka Rasphone khẳng định lập trường của Lào là ủng hộ Bộ quy tắc ứng xử Biển Đông (COC), coi Biển Đông không chỉ là khu vực cạnh tranh mà còn là không gian hợp tác.
Liên quan tới COC, GS. Ralf Emmers, Khoa Chính trị và nghiên cứu quốc tế, Trường Nghiên cứu phương Đông và châu Phi, Đại học London, Vương quốc Anh phân tích: COC còn nhiều hạn chế do các bên chưa thống nhất về danh nghĩa pháp lý, phạm vi áp dụng và nội dung các điều khoản COC; một số bên cố tình trì hoãn COC vì mục đích riêng.
Bà Jane Chan Git Yin, Nghiên cứu viên cao cấp, Đại học Công nghệ Nanyang, Singapore bày tỏ, vấn đề Biển Đông không chỉ là vấn đề tranh chấp mà còn gắn với cạnh tranh giữa các tầm nhìn khác nhau về trật tự trên biển, trật tự khu vực.
Theo bà Jane Chan Git Yin, các mô hình hợp tác mang tính linh hoạt và bao trùm hơn trong ASEAN hiện vẫn chưa được khai thác tối đa. Ví dụ, các bên tranh chấp có thể thúc đẩy chia sẻ thông tin vì nhu cầu chung qua các diễn đàn như Trung tâm Điều phối thông tin trên biển (IFC) ở Singapore.
Ông Raksmey Him, Giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu khu vực Campuchia chia sẻ, Hiệp ước Thân thiện và hợp tác (TAC) của ASEAN có thể hữu ích với Biển Đông vì TAC là công cụ nền tảng của Hiệp hội và TAC có cơ chế giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, TAC còn tồn tại một số thách thức trong quá trình triển khai và tuân thủ.
Đại diện Việt Nam tham gia phiên thảo luận - TS. Nguyễn Thị Thùy Trang, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội nêu quan điểm khá mới: Hợp tác về khí hậu là lĩnh vực ngách rất khả thi để ASEAN phát huy vai trò trong việc giải quyết tranh chấp trên Biển Đông, vượt qua các áp lực chính trị.
Bà Trang lưu ý rằng biến đổi khí hậu có thể ảnh hưởng tới các tranh chấp trên Biển Đông khi thay đổi đường cơ sở tự nhiên, thúc đẩy tranh chấp tài nguyên (gồm nghề cá), thúc đẩy di cư trên biển...
Nhằm phát huy vai trò của ASEAN ở Biển Đông thời gian tới, bà Trang đề xuất một số giải pháp cụ thể gồm: Thành lập cơ chế giám sát về khí hậu trong ASEAN; Coi khí hậu là “trụ cột thứ tư” của ASEAN trong chương trình nghị sự; Thêm điều khoản về khí hậu vào COC.
.svg){kind=icon}
