Hàng vẫn tồn nhiều tại các cảng, cần giải phóng nhanh

Tối ngày 5/2, chị Kim T., chủ một doanh nghiệp nhập khẩu thực phẩm tại TPHCM cho biết, Viện Y tế công cộng TPHCM (đơn vị đầu mối kiểm tra về an toàn thực phẩm) đã tiếp nhận hồ sơ đăng ký hàng nhập khẩu của doanh nghiệp và sẽ thực hiện theo quy định tại Nghị định 15/2018 cũ.

Tương tự, đại diện một doanh nghiệp khác tại TPHCM cũng thở phào và thông tin với PV VietNamNet rằng, hàng của công ty đã được phép thông quan vào chiều tối ngày 5/2.

Cách đây 1 tuần, 3 container hạt óc chó nhập khẩu từ Mỹ với trị giá là 12,6 tỷ đồng của doanh nghiệp đã bị giữ tại cảng Cát Lái (TPHCM). Nguyên nhân vướng mắc phát sinh khi Nghị định số 46/2026/NĐ-CP của Chính phủ về Quy định chi tiết thi hành một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực phẩm, có hiệu lực từ ngày 26/1/2026 và thay thế Nghị định 15/2018/NĐ-CP.

Cụ thể hơn, theo Nghị định 46, các đơn vị đầu mối kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm (ATTP) hàng nhập khẩu sẽ tiếp tục làm công tác kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu đến hết ngày 31/3/2026.

Tuy nhiên, do không có văn bản hướng dẫn cụ thể sau khi Nghị định 46 có hiệu lực nên tất cả các đơn vị đầu mối trên đều từ chối tiếp nhận hồ sơ liên quan của doanh nghiệp. Khi các đơn vị đầu mối kiểm tra không ban hành chứng thư về ATTP đối với thực phẩm nhập khẩu thì cơ quan hải quan sẽ không thể cho thông quan hàng hoá.

Tuy nhiên, ngày 4/2, sau khi Chính phủ ban hành Nghị quyết số 09/2026-NQ-CP tạm ngưng hiệu lực và điều chỉnh thời hạn áp dụng Nghị định số 46, hàng hoá đã dần được thông quan. Trong thời gian tạm ngưng hiệu lực như nêu trên, Nghị định 15 cũ và các văn bản quy định, hướng dẫn thi hành Nghị định này tiếp tục có hiệu lực.

“Văn bản kịp thời trên cho thấy Chính phủ và các cơ quan liên quan đã rất lắng nghe ý kiến từ phía doanh nghiệp”, đại diện doanh nghiệp đánh giá.  

Tuy nhiên, chị cho biết thêm, lượng hàng nhập khẩu của doanh nghiệp khác đang bị dồn tại các cảng là rất nhiều. Đối với mặt hàng khô, thời gian bảo quản có thể kéo dài hơn nhưng nguy cơ mặt hàng tươi sống có thể bị hỏng. Do đó, tốc độ giải phóng hàng tại cảng đóng vai trò quan trọng vào thời điểm này.

Về mặt chính sách, phía doanh nghiệp kiến nghị, các chính sách khi ban hành ra cần cho doanh nghiệp có thời gian tiếp nhận và điều chỉnh. Nghị định 46 ký vào ngày 26/1/2026 và có hiệu lực lập tức đã khiến doanh nghiệp nhập khẩu rơi vào thế bị động.

Bởi, các mặt hàng nhập khẩu từ nước ngoài có thể mất thời gian di chuyển trên biển từ 2-3 tháng. Lúc hàng xuất bến nước bạn, Nghị định chưa có hiệu lực nhưng khi tới Việt thì Nghị định đã có tác dụng. Điều này khiến doanh nghiệp nhập khẩu và đối tác nước ngoài không thể chuẩn bị kịp các giấy chứng nhận về ATTP theo yêu cầu để thông quan hàng hoá.

Theo số liệu chưa đầy đủ, đến trưa ngày 4/2/2026, số lượng hàng bị kẹt tại cảng của các doanh nghiệp thuộc Hiệp hội Rượu-Bia-Nước Giải khát là khoảng 90.000 tấn; Hiệp hội Lương thực thực phẩm TPHCM gần 3.000 tấn; Hiệp hội Sữa Việt Nam khoảng 30.000 tấn, Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam khoảng 400 tấn…

Nghi dinh 46.jpg
Sau vướng mắc từ Nghị định 46, hàng nhập khẩu của doanh nghiệp đang dần được thông quan tại các cảng. (Hình minh hoạ)

Chính sách cần khoảng đệm 

Liên quan đến sự việc, TS Đặng Thảo Quyên, Quyền Phó Chủ nhiệm nhóm bộ môn Quản trị kiêm Chủ nhiệm cấp cao bộ môn Kinh doanh quốc tế, Đại học RMIT Việt Nam đánh giá, những gián đoạn do Nghị định 46 gây ra để lại các bài học quan trọng cho nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng các quy định về an toàn thực phẩm.

Đối với cơ quan hoạch định chính sách, yêu cầu cốt lõi là xây dựng lộ trình triển khai mang tính dự báo. Theo đó, quy định cần được ban hành trước khi thực thi toàn diện, kèm theo các khoảng đệm để xử lý độ trễ trong triển khai. 

Việc chuyển đổi đột ngột cơ chế kiểm tra khi chưa có giai đoạn chuyển tiếp, hướng dẫn chi tiết hoặc chương trình thí điểm, đã làm gia tăng ách tắc, đặc biệt với hàng dễ hư hỏng. 

“Các nghị định trong tương lai nên quy định thời gian chuyển tiếp (ví dụ 6-12 tháng) và thí điểm tại các cảng trọng điểm để xác định khoảng trống về hạ tầng, nhân sự và quy trình trước khi áp dụng trên toàn quốc”, bà Quyên trao đổi với PV VietNamNet.

Cũng theo bà Quyên, việc xác định đầy đủ và toàn diện các bên liên quan trước khi ban hành chính sách cũng đóng vai trò quan trọng. Việc phân tích tác động không chỉ giới hạn ở phạm vi nhà nhập khẩu và cơ quan hải quan, mà cần bao gồm cả phòng kiểm nghiệm, đơn vị logistics, nhà bán lẻ và người tiêu dùng cuối cùng - những đối tượng có thể bị ảnh hưởng gián tiếp thông qua chậm trễ nguồn cung và biến động giá hàng hoá. 

Ngoài ra, việc mô hình hóa kinh tế trước khi ban hành chính sách sẽ giúp lượng hóa tác động tới GDP do gián đoạn thương mại. Điều này nên trở thành thông lệ để tránh các cú sốc ngắn hạn tương tự.

Giảng viên Đại học RMIT cho biết, nhiều mô hình quốc tế có thể làm tham chiếu hữu ích cho Việt Nam khi ban hành chính sách liên quan.

Đơn cử, khung pháp lý của Liên minh châu Âu theo Quy định (EC) số 178/2002 và Quy định (EU) 2017/625 kết hợp kiểm soát nghiêm ngặt dựa trên rủi ro với lộ trình triển khai từng bước, tham vấn sâu rộng với doanh nghiệp, cơ chế thực thi theo cấp độ và chu kỳ rà soát định kỳ. Ngoài ra, Hệ thống Cảnh báo nhanh về thực phẩm và thức ăn chăn nuôi (RASFF) cùng cơ chế kiểm soát tăng cường có mục tiêu đối với các nguồn rủi ro cao cho phép cơ quan chuyên môn can thiệp chính xác mà không gây gián đoạn thương mại trên diện rộng. 

Việt Nam có thể áp dụng các nguyên tắc tương tự bằng cách tăng cường phân loại rủi ro dựa trên dữ liệu (theo nhóm sản phẩm, quốc gia xuất xứ và lịch sử tuân thủ của nhà nhập khẩu), từ đó đẩy nhanh thông quan đối với những lô hàng rủi ro thấp và tập trung nguồn lực vào các mối nguy thực sự.

Ở cấp độ vĩ mô, tính ổn định và khả năng dự đoán của chính sách là nền tảng của năng lực cạnh tranh quốc gia và niềm tin của nhà đầu tư. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu bất ổn và thách thức phục hồi của nền kinh tế trong nước, những thay đổi đột ngột và thiếu truyền thông rõ ràng có thể gây tác động lớn tới các doanh nghiệp vốn đang hoạt động với biên lợi nhuận rất mỏng. 

“Ngay cả những cải cách có mục tiêu tích cực cũng có thể tạo tín hiệu thiếu ổn định đối với nhà đầu tư nước ngoài luôn đặt tính nhất quán của luật pháp và chính sách lên hàng đầu. Việc tích hợp đánh giá tác động bắt buộc, cơ chế đối thoại công-tư và chiến lược truyền thông minh bạch vào quy trình xây dựng pháp luật sẽ giúp bảo vệ hình ảnh Việt Nam như một đối tác thương mại và đầu tư đáng tin cậy trong tương lai”, TS Đặng Thảo Quyên nhấn mạnh.

Trước yêu cầu cấp bách của việc nhanh chóng giải phóng hàng tại các cảng, trong ngày 5/2, Cục Hải quan đã có văn bản hoả tốc yêu cầu hải quan khu vực và các đơn vị trực thuộc bố trí lãnh đạo, công chức đơn vị trực thuộc 24/7 để đảm bảo giải quyết thông quan nhanh, ưu tiên đối với các lô hàng thực phẩm nhập khẩu còn tồn đọng. 

Lãnh đạo các hải quan khu vực chịu trách nhiệm trước Cục trưởng Cục Hải quan nếu để xảy ra tình trạng tiêu cực, nhũng nhiễu hoặc kéo dài thời gian làm thủ tục hải quan tại đơn vị.