Mở cơ hội mới, nâng cao dân trí, cải thiện đời sống cho người dân vùng cao

Tại Hội thảo “Giao lưu, chia sẻ, tôn vinh điển hình tiên tiến trong công tác xóa mù chữ cho đồng bào dân tộc thiểu số” hôm 6/12, ông Nguyễn Xuân Thủy, Phó Cục trưởng Cục Giáo dục nghề nghiệp – Giáo dục thường xuyên (Bộ GD&ĐT), nhấn mạnh: “Xóa mù chữ là nền tảng nâng cao dân trí và là điều kiện đầu tiên để người dân tiếp cận cơ hội phát triển trong kỷ nguyên số”.

Theo thống kê, tỷ lệ biết chữ của nhóm tuổi 15-35 hiện đạt 99,39%; nhóm 15-60 đạt 99,10%. 

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, 100% tỉnh, thành đạt chuẩn xóa mù chữ mức độ 1; 76,5% đạt mức độ 2. Giai đoạn 2020-2023, cả nước huy động được 79.280 người ra học xóa mù chữ – con số cho thấy sự vào cuộc mạnh mẽ của các địa phương, nhất là vùng cao như Hà Giang, Lai Châu, Lào Cai, Sơn La, Lạng Sơn, Điện Biên, Lâm Đồng, Thừa Thiên Huế, Gia Lai…

Theo Phó Cục trưởng Cục Giáo dục nghề nghiệp – Giáo dục thường xuyên, việc mở lớp ngay tại thôn bản, gắn nội dung học với đời sống và sản xuất đã tạo hiệu quả rõ rệt: người dân biết đọc, biết viết, tự làm thủ tục hành chính, tiếp cận dịch vụ công, áp dụng kỹ thuật vào sản xuất, giảm rủi ro khi giao dịch kinh tế.

Dù hành trình còn nhiều thách thức, các mô hình xóa mù chữ linh hoạt đang tạo nên những đổi thay bền vững và đó là thành quả của sự bền bỉ đồng hành của thầy cô nơi bản xa. Nhờ họ, con chữ đã mở ra cơ hội mới, giúp nâng cao dân trí và cải thiện đời sống cho người dân vùng cao.

Những câu chuyện ghi nhận từ thực tiễn tại tỉnh Điện Biên và Nghệ An là những minh chứng sống động cho đánh giá này.

Là tỉnh miền núi biên giới, hơn 80% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, đời sống kinh tế khó khăn, nên tình trạng mù chữ, tái mù chữ ở Điện Biên vẫn diễn ra ở một số xã, bản vùng sâu, vùng xa. Khắc phục tình trạng này, những năm qua, tỉnh đã nỗ lực rất lớn, chỉ đạo quyết liệt và triển khai các mô hình phù hợp với điều kiện đặc thù của từng địa phương.

Giai đoạn 2021-2025, toàn tỉnh đã mở 175 lớp xóa mù chữ, thu hút hơn 4.000 học viên tham gia; riêng năm 2025 có 50 lớp với 677 người theo học. 

Để thích ứng với điều kiện đặc thù của vùng cao, ngành giáo dục Điện Biên đã linh hoạt tổ chức các lớp học ngoài giờ lao động, buổi tối hoặc vào những thời điểm phù hợp với nếp sinh hoạt của đồng bào. Các lớp học được tổ chức theo phương châm “cầm tay chỉ việc”, nội dung giảng dạy gắn với đời sống, lao động sản xuất của người học, giúp học viên dễ hiểu, nhớ lâu và áp dụng hiệu quả vào thực tế. Qua đó, từng bước nâng cao dân trí, góp phần phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trên địa bàn tỉnh. Không chỉ dừng ở việc dạy đọc, dạy viết, mục tiêu của tỉnh là gắn công tác xóa mù chữ với phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao kỹ năng sống và cải thiện đời sống tinh thần cho người dân.

Nhờ những nỗ lực đồng bộ đó, Điện Biên tiếp tục duy trì chuẩn xóa mù chữ mức độ 2, với hơn 97% người trong độ tuổi 15-60 biết chữ, trong đó hơn 91% đạt mức độ 2. Đây là những con số cho thấy sự vào cuộc mạnh mẽ của hệ thống chính trị, sự cố gắng của đội ngũ giáo viên và đặc biệt là tinh thần tự học của chính người dân.

Còn tại Nghệ An, theo số liệu của Sở GD&ĐT tỉnh, Nghệ An được công nhận đạt chuẩn xóa mù chữ mức độ 2 từ năm 2023. Tuy nhiên, toàn tỉnh vẫn còn hơn 16.000 người mù chữ. Cụ thể, có gần 500 người trong độ tuổi 15 - 25 mù chữ, chiếm 0,1%; nhóm tuổi 15 - 35 có hơn 3.500 người, chiếm 0,3%; nhóm tuổi 15 - 60 có hơn 16.000 người mù chữ, chiếm 0,7%.

Dù tỷ lệ mù chữ không cao so với mặt bằng chung, song tại nhiều huyện miền núi tình trạng mù chữ và tái mù chữ vẫn còn diễn ra, chủ yếu tập trung ở đồng bào dân tộc thiểu số, phụ nữ lớn tuổi. Nguyên nhân bắt nguồn từ tập tục văn hóa và điều kiện kinh tế khó khăn, trước đây nhiều gia đình không cho con gái đi học, dẫn đến nhiều phụ nữ người Mông, người Thái trên địa bàn không biết chữ. 

Những năm qua, Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo, hướng dẫn các địa phương xây dựng kế hoạch mở lớp xóa mù chữ, tổ chức giảng dạy và kiểm tra, đánh giá kết quả. 

Để phù hợp với điều kiện thực tế, các lớp học được bố trí vào buổi tối, từ 19 giờ đến 21 giờ hằng ngày, tạo điều kiện cho học viên vừa lao động sản xuất, vừa tham gia học tập. Mục tiêu của lớp học không chỉ giúp người dân biết đọc, biết viết mà còn biết tính toán những phép tính đơn giản, phục vụ việc mua bán, trao đổi hàng hóa và giao tiếp bằng tiếng phổ thông.

Các lớp xóa mù chữ được mở hiện nay chính là “cơ hội thứ hai” để phụ nữ vùng cao được tiếp cận con chữ và những kiến thức thiết yếu.