Xuất hiện khoảng cách số mới liên quan đến AI
Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững - MSD mới đây đã công bố báo cáo “Khảo sát năng lực số của người khuyết tật tại Việt Nam” được tổ chức này cùng đối tác Không để ai bị bỏ lại phía sau (LNOB) Việt Nam thực hiện trong khuôn khổ dự án “Tiếng nói kỹ thuật số: Đảm bảo chuyển đổi số toàn diện cho người khuyết tật ở Việt Nam”.
Theo khảo sát, việc tiếp cận thiết bị số của người khuyết tật hiện đã phổ biến, tuy nhiên năng lực số của họ vẫn còn hạn chế. Việc hơn 90% người khuyết tật tham gia khảo sát cho biết đã sở hữu thiết bị số và thường xuyên truy cập Internet, cho thấy điều kiện tiếp cận cơ bản cho chuyển đổi số bao trùm đã được hình thành. Tuy vậy, phần lớn trong số họ tự đánh giá năng lực số vẫn ở mức “Cơ bản” hoặc “Không biết”, phản ánh khoảng cách đáng kể giữa sở hữu thiết bị số và khả năng sử dụng chúng một cách hiệu quả.
Bên cạnh đó, năng lực số của người khuyết tật đang phụ thuộc đáng kể vào mức độ tiếp cận và sử dụng các tính năng trợ năng trên thiết bị và nền tảng số. Kết quả khảo sát chỉ ra rằng, 65% người tham gia đang sử dụng thiết bị có cài đặt hoặc tùy chỉnh trợ năng; các công cụ như trình đọc màn hình, phụ đề tự động, phóng to chữ hay các thiết bị nhập liệu hỗ trợ đóng vai trò then chốt trong việc giảm rào cản chức năng và mở rộng khả năng tương tác số độc lập.
Dữ liệu khảo sát cũng phản ánh rằng những nhóm ít sử dụng hoặc không biết cách khai thác trợ năng thường có mức năng lực số thấp hơn đáng kể. Điều này khẳng định việc phát triển, phổ biến và hỗ trợ áp dụng trợ năng không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là điều kiện tiên quyết để nâng cao năng lực số và tăng cường khả năng tiếp cận thông tin, dịch vụ số của người khuyết tật trong quá trình chuyển đổi số bao trùm.
Cũng theo khảo sát, người khuyết tật tại Việt Nam hiện nay nhìn chung có thể thực hiện tốt các kỹ năng số cơ bản, song họ gặp nhiều hạn chế khi thực hiện các kỹ năng nâng cao đòi hỏi tư duy phân tích và thao tác phức tạp. Khoảng trống này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng học tập, làm việc, tiếp cận dịch vụ và tham gia các hoạt động kinh tế số.
Đặc biệt, năng lực sáng tạo nội dung số là lĩnh vực yếu nhất, trong khi đây lại là yếu tố quan trọng để tham gia và tạo giá trị trong nền kinh tế số. Hạn chế này trở thành rào cản đáng kể với việc tham gia bình đẳng và phát huy tiềm năng của người khuyết tật.
Một phát hiện đáng chú ý từ báo cáo “Khảo sát năng lực số của người khuyết tật tại Việt Nam” là nguy cơ hình thành khoảng cách số mới liên quan đến trí tuệ nhân tạo - AI. Các chuyên gia MSD và LNOB Việt Nam phân tích: Trong bối cảnh AI đang trở thành công cụ thiết yếu trong học tập, làm việc, truyền thông và tiếp cận dịch vụ công, việc hơn một nửa số người khuyết tật (52%) “Không biết” cách sử dụng các công cụ AI để tìm kiếm thông tin hoặc tạo văn bản phản ánh sự hình thành một khoảng cách số mới.
Hạn chế nêu trên không chỉ liên quan đến công nghệ mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội phát triển kỹ năng, nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng tham gia thị trường lao động trong tương lai. Nếu không có các hỗ trợ kịp thời và phù hợp, người khuyết tật có nguy cơ tiếp tục bị tụt lại phía sau trong tiến trình chuyển đổi số.
Thiết kế chương trình đào tạo kỹ năng số phù hợp với các dạng khuyết tật
Qua bức tranh sơ bộ về năng lực số của người khuyết tật tại Việt Nam, những rào cản và các nhu cầu, kỳ vọng của họ, các chuyên gia MSD và LNOB Việt Nam đã đề xuất một số khuyến nghị, giải pháp để thúc đẩy chuyển đổi số bao trùm và nâng cao năng lực số cho người khuyết tật.
Cụ thể, tiếp tục hoàn thiện khung chính sách, pháp lý liên quan đến chuyển đổi số, phát triển công nghiệp công nghệ số, đổi mới sáng tạo và AI, trong đó hướng dẫn cụ thể hơn về nguyên tắc “bao trùm” và “không để ai bị bỏ lại phía sau”.
Ngoài những quy định về kỹ thuật và công nghệ, Việt Nam cũng cần quan tâm đến các chính sách khuyến khích phát triển công nghệ trợ năng và đào tạo năng lực số cho người khuyết tật, có các cơ chế giám sát, đánh giá định kỳ về mức độ bao trùm cũng như kết quả triển khai thực tiễn.
Song song với việc ưu tiên xây dựng và ban hành chính thức một khung năng lực số cho người khuyết tật, nhóm thực hiện báo cáo cũng đề xuất việc triển khai các giải pháp bảo đảm khả năng tiếp cận số trong thiết kế các nền tảng công nghệ và dịch vụ công trực tuyến, mở rộng áp dụng các tiêu chuẩn tiếp cận số quốc tế, đồng thời tăng cường đầu tư vào hạ tầng thiết bị và các công nghệ trợ năng để giảm rào cản và cải thiện khả năng tham gia bình đẳng của người khuyết tật vào môi trường số.
Cùng với đó, Việt Nam cũng nên chú trọng phát triển các mô hình hỗ trợ và đào tạo đa dạng, linh hoạt, dễ tiếp cận và có thể cá nhân hóa cho từng nhóm khuyết tật, tập trung vào các kỹ năng số nền tảng, kỹ năng sử dụng dịch vụ công và kỹ năng làm việc trong môi trường số. Nội dung và phương pháp cần có sự tham gia thiết kế của người khuyết tật, phù hợp với các dạng khuyết tật, dễ hiểu, dễ tiếp cận và có thể triển khai ở nhiều môi trường khác nhau, cả trực tuyến và trực tiếp.
Đặc biệt, các chuyên gia cũng chỉ rõ tính cấp thiết của việc nâng cao hiểu biết và khả năng sử dụng AI cho người khuyết tật, đồng thời lưu ý rằng: “Việc thúc đẩy AI trong giao tiếp, giáo dục hay mọi lĩnh vực khác cần đảm bảo nền tảng, công nghệ AI thân thiện và dễ tiếp cận với người khuyết tật ở các dạng khuyết tật khác nhau, và được phát triển cùng với các tài liệu, công cụ hướng dẫn phù hợp với các dạng khuyết tật khác nhau”.
.svg){kind=icon}
