Để mạch nguồn văn hóa Chăm không bao giờ vơi cạn

Trong tâm thức của đồng bào Chăm nơi dải đất miền Trung đầy nắng và gió, di sản không phải là những khái niệm xa xôi mà nó hiện hữ sống động trong từng hơi thở đời thường, ngân vang trong tiếng trống Ghi-năng, trống Paranưng hòa cùng thanh âm da diết của chiếc kèn Saranai mỗi độ lễ hội Katê về. Di sản hiện hữu trong những bước chân xoay tròn nhịp nhàng của người phụ nữ bên khối đất sét mộc mạc, để rồi từ bàn tay tài hoa ấy, những chiếc bình, chiếc lu mang sắc đỏ hồng, vàng nâu của nắng gió quê hương ra đời.

Và giữa dòng chảy không ngừng của cuộc sống hiện đại, có một người đàn ông vẫn ngày đêm lặng lẽ, bền bỉ làm chiếc cầu nối vững chãi giữa quá khứ và hiện tại, giữa ý Đảng và lòng dân, để mạch nguồn văn hóa Chăm không bao giờ vơi cạn. Đó là ông Đàng Chí Quyết – người có uy tín tiêu biểu của dân tộc Chăm tại Bàu Trúc, Khánh Hòa.

W-gombautruc.jpg
Ông Đàng Chí Quyết - người có uy tín tiêu biểu của đồng bào Chăm tại Bàu Trúc, Khánh Hòa.

Sinh ra và lớn lên trong cái nôi của làng nghề truyền thống, ngay từ thuở thiếu thời, ông Đàng Chí Quyết đã thấm đẫm tình yêu với từng nếp nhà và những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc mình. Với ông, văn hóa chính là cội nguồn tinh thần, là sợi dây vô hình nhưng bền chặt gắn kết cộng đồng, làm nên bản sắc riêng có của dân tộc Chăm trong đại gia đình 54 dân tộc Việt Nam anh em.

Chứng kiến quê hương từng ngày thay da đổi thịt nhờ những chủ trương, chính sách đúng đắn và các chương trình mục tiêu quốc gia của Đảng, Nhà nước, ông Quyết không giấu được niềm vui khi thấy hạ tầng nông thôn ngày càng khang trang, đời sống vật chất và tinh thần của bà con từng bước được nâng cao.

Thế nhưng, đằng sau niềm vui ấy là không ít nỗi trăn trở luôn thường trực trong tâm trí người đàn ông giàu tâm huyết này. Ông nhận thấy, trước làn sóng hội nhập mạnh mẽ, một bộ phận người dân vẫn còn chậm thích ứng với khoa học công nghệ, thu nhập từ sản xuất nông nghiệp và nghề truyền thống đôi khi còn bấp bênh. Đáng lo ngại hơn, nguy cơ mai một bản sắc văn hóa luôn hiện hữu khi lớp trẻ đứng trước muôn vàn sự lựa chọn mới mẻ của thời đại. Không chọn cách đứng nhìn hay than thở, ông Quyết tự nhủ với lòng mình đã là người có uy tín trong cộng đồng phải luôn "đi trước, làm trước", lấy chính hành động cụ thể và sự gương mẫu của bản thân để tạo dựng niềm tin cho bà con noi theo.

Hiểu rõ tâm lý và phong tục, tập quán của đồng bào mình, ông Quyết không bao giờ truyền đạt chủ trương, chính sách hay pháp luật của Nhà nước một cách khô khan, cứng nhắc. Ông chọn cách tiếp cận mềm mại, gần gũi như chính hơi thở của đời sống thường nhật.

Trong những buổi sinh hoạt cộng đồng, giữa không khí rộn ràng của mùa lễ hội Katê – khi con cháu dù đi đâu, làm gì cũng hướng về quê hương để tưởng nhớ tổ tiên và các vị thần linh, cầu mong mưa thuận gió hòa, cuộc sống ấm no – ông khéo léo lồng ghép những câu chuyện về tinh thần đoàn kết, về ý thức chấp hành pháp luật và khát vọng vươn lên làm giàu chính đáng.

Cách làm "mưa dầm thấm lâu" ấy đã giúp bà con không chỉ nghe mà thực sự "hiểu" và tự giác làm theo. Không dừng lại ở đó, bằng sự am hiểu sâu sắc địa bàn và uy tín cá nhân, ông còn là điểm tựa bình yên của thôn xóm khi luôn chủ động lắng nghe, hòa giải kịp thời những mâu thuẫn nảy sinh ngay từ cơ sở, góp phần củng cố vững chắc "thế trận lòng dân".

Dấu ấn đậm nét nhất trong hành trình cống hiến của ông Đàng Chí Quyết chính là tâm huyết gắn công tác bảo tồn di sản văn hóa với phát triển kinh tế, để văn hóa thực sự trở thành động lực nội sinh.

Trăn trở nghề làm gốm Bàu Trúc

Ngày 29/11/2022, Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Nhắc đến quê hương, niềm tự hào lớn nhất của ông và bà con nơi đây chính là gốm Bàu Trúc – nghề thủ công cổ xưa.

Với ông, mỗi sản phẩm gốm Bàu Trúc không đơn thuần là vật dụng sinh hoạt mà là kết tinh của ký ức tổ tiên, là câu chuyện của làng, là mồ hôi và tình yêu nghề được trao truyền qua bao thế hệ từ đời này sang đời khác.

Nét độc đáo làm nên linh hồn của gốm Bàu Trúc nằm ở kỹ thuật chế tác hoàn toàn thủ công không dùng bàn xoay; người thợ phải đi giật lùi quanh khối đất, đôi tay thoăn thoắt vuốt, nắn từng đường nét, rồi đem nung lộ thiên bằng rơm, bằng củi để ngọn lửa tự do vẽ nên những vệt màu loang lổ độc bản trên từng thớ đất.

Để di sản quý giá ấy không bị lãng quên giữa nhịp sống công nghiệp, ông Quyết đã cùng các nghệ nhân trong làng trăn trở tìm hướng đi mới. Ông kiên trì vận động bà con giữ trọn vẹn kỹ thuật làm gốm truyền thống của cha ông nhưng đồng thời phải biết đổi mới tư duy, sáng tạo thêm nhiều mẫu mã tinh xảo, phù hợp với thị hiếu của thị trường hiện đại.

Ông tích cực thúc đẩy việc kết hợp nghề làm gốm và dệt thổ cẩm mỹ nghệ với phát triển du lịch cộng đồng. Chính hướng đi đúng đắn này đã giúp biến di sản thành tài sản, tạo công ăn việc làm ổn định cho hàng trăm lao động, giúp bà con có thêm thu nhập ngay trên mảnh đất quê hương mà không phải rời làng đi làm ăn xa. Đến nay, sức sống của làng nghề đã được minh chứng rõ nét qua sự hiện diện của 2 hợp tác xã, 3 công ty, 29 cơ sở sản xuất vừa và nhỏ cùng khoảng 200 hộ dân đang ngày đêm đỏ lửa giữ nghề.

W-chiquyet.jpg
Ông Đàng Chí Quyết tặng bình gốm Bàu Trúc cho Giám đốc Sở văn hóa, Thể thao và Du lịch Phạm Tuấn Long.

Không chỉ gói gọn tình yêu văn hóa trong phạm vi thôn xóm, ông Đàng Chí Quyết còn mang niềm tự hào dân tộc Chăm đi giới thiệu với bạn bè khắp mọi miền Tổ quốc. Qua những lần tham gia các hoạt động giao lưu tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, đứng giữa không gian hội tụ sắc màu của các dân tộc anh em, ông càng thấm thía hơn giá trị của sự đa dạng trong thống nhất.

Ông chia sẻ, văn hóa mỗi dân tộc giống như một gam màu gốm riêng biệt, mang một vẻ đẹp không thể trộn lẫn và khi tất cả cùng hòa quyện lại sẽ tạo nên một bức tranh văn hóa Việt Nam rực rỡ, giàu sức sống. Những chuyến đi ấy không chỉ giúp ông quảng bá nét đẹp của tháp cổ Pô Klong Garai, Pô Rômê, của điệu múa Chăm uyển chuyển hay tiếng kèn Saranai ngân vang, mà còn là cơ hội để ông học hỏi thêm nhiều kinh nghiệm hay mang về áp dụng cho quê hương mình.

Dẫu vậy, nhìn về chặng đường phía trước, người đàn ông tận tụy ấy vẫn còn nhiều nỗi niềm đau đáu. Ông hiểu rằng di sản chỉ thực sự trường tồn khi có thế hệ kế cận. Vì thế, ông luôn phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương mở các lớp truyền dạy tiếng nói, chữ viết, cách sử dụng nhạc cụ truyền thống và những điệu múa cổ cho thanh thiếu niên, để các em thêm yêu, thêm tự hào về cội nguồn của mình.

Bên cạnh đó, từ thực tiễn gắn bó với làng nghề, ông thẳng thắn chỉ ra những "nút thắt" cần tháo gỡ. Đó là bài toán về vùng quy hoạch nguồn nguyên liệu đất sét, cát sông mịn sạch và nguồn nước ổn định để người thợ gốm yên tâm gắn bó lâu dài; là khâu xây dựng thương hiệu, quảng bá sản phẩm ra thị trường quốc tế; và cả cơ chế đãi ngộ xứng đáng cho các nghệ nhân cũng như việc đưa giáo dục văn hóa địa phương vào nhà trường một cách bài bản.

Tất cả những trăn trở ấy đều hướng tới một khát vọng chung: đưa gốm Bàu Trúc sớm thoát khỏi danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp để tự hào ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

"Chúng tôi không sợ khó, không sợ khổ, chỉ sợ mình không đóng góp được gì cho sự phát triển của quê hương", ông Đàng Chí Quyết tâm sự.