Truyền thông Thổ Nhĩ Kỳ mới đây đưa tin nước này đang đàm phán bán lại các hệ thống phòng không S-400 Triumf chưa được đưa vào sử dụng trong thời gian dài. Qatar và UAE đang được nhắc đến như những khách hàng tiềm năng. 

S 400 RIA Novosti.jpg
Hệ thống tên lửa phòng không S-400 Triumf. Ảnh: RIA Novosti

UAE chưa bình luận về thông tin trên. Tuy nhiên, việc UAE tìm cách đa dạng hóa năng lực phòng không là điều dễ hiểu, nhất là trong bối cảnh nước này đang hứng chịu các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) và tên lửa của Iran kể từ khi chiến dịch quân sự của Mỹ và Israel chống Iran bắt đầu vào cuối tháng 2.

Hiện UAE đã vận hành hệ thống phòng thủ tên lửa tầm cao THAAD do Mỹ chế tạo. Nếu bổ sung hệ thống S-400 do Nga phát triển, nước này sẽ sở hữu một mạng lưới phòng không rất đa dạng, gồm cả THAAD, S-400, Pantsir S1 do Nga sản xuất cùng nhiều hệ thống khác do Mỹ, Hàn Quốc và Israel cung cấp.

Nguy cơ đánh đổi 

Theo Viện nghiên cứu các vấn đề quốc tế Chatham House, thỏa thuận hiện mới ở giai đoạn sơ bộ. Nếu thương vụ được hoàn tất, UAE có thể phải đối mặt với các hệ quả bất lợi giữa lúc nước này đang nỗ lực duy trì thế cân bằng trong quan hệ với những đối tác quốc phòng khác nhau, đặc biệt là Mỹ.

Abu Dhabi từng tiến khá xa trong đàm phán mua tới 50 tiêm kích F-35 từ Mỹ. Tuy nhiên, năm 2021, UAE đình chỉ quá trình này sau khi Washington bày tỏ quan ngại về vai trò của tập đoàn công nghệ Trung Quốc Huawei tại nước này. Dù vậy, khả năng nối lại thương vụ F-35 vẫn được để ngỏ. Nếu UAE mua S-400, cánh cửa này nhiều khả năng sẽ đóng lại. 

Mối lo ngại lớn nhất của Mỹ đối với việc Thổ Nhĩ Kỳ sở hữu S-400 là hệ thống radar và cảm biến của khí tài Nga có thể thu thập thông tin nhạy cảm về khả năng tàng hình và đặc tính tác chiến điện tử của F-35. Nếu S-400 xuất hiện ở Vùng Vịnh, Mỹ nhiều khả năng sẽ có những lo ngại tương tự.

Hiện cũng còn nhiều điều chưa chắc chắn về việc Moscow có cho phép bán các hệ thống này hay không. Theo quy định về người dùng cuối, Thổ Nhĩ Kỳ cần có sự chấp thuận của Nga nếu muốn bán lại S-400 cho bên thứ ba. 

Nhiều nguồn tin nói Nga nhìn nhận khả năng Thổ Nhĩ Kỳ bán S-400 cho UAE theo hướng tích cực. Tuy nhiên, việc hệ thống này tiếp tục nằm ở Thổ Nhĩ Kỳ cũng có lợi cho Nga, vì nó duy trì rạn nứt giữa Thổ Nhĩ Kỳ và phương Tây, đồng thời ngăn cản Thổ Nhĩ Kỳ sở hữu F-35.

Bài học từ Thổ Nhĩ Kỳ

Với Thổ Nhĩ Kỳ, S-400 là bài học kéo dài gần một thập kỷ về sự phức tạp của mua sắm quốc phòng.

Năm 2017, Thổ Nhĩ Kỳ tìm kiếm các lựa chọn phòng không tầm cao và từng đàm phán để mua hệ thống SAMP/T của Pháp - Italia hoặc Patriot của Mỹ. Thổ Nhĩ Kỳ đã tiến gần tới thương vụ thâu tóm Patriot hai lần. Bộ Ngoại giao Mỹ thậm chí phê duyệt việc bán hệ thống này vào năm 2018, nhưng thỏa thuận đổ vỡ vì Ankara muốn mức chuyển giao công nghệ cao hơn mức Washington sẵn sàng chấp nhận.

Khi khả năng mua SAMP/T đình trệ do quan hệ với Pháp  xấu đi vì các vấn đề liên quan tới Syria, Libya và Đông Địa Trung Hải, Thổ Nhĩ Kỳ chuyển sang mua S-400 của Nga vào năm 2019. Mỹ sau đó nhanh chóng đình chỉ vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ trong chương trình F-35 và giữ lại 6 máy bay mà Ankara đã thanh toán.

Kể từ đó, Thổ Nhĩ Kỳ rơi vào thế mắc kẹt: sở hữu S-400 nhưng không thể mua F-35. Nhiều phương án từng được đưa ra, gồm cả vô hiệu hóa S-400 bằng cách tháo dỡ các bộ phận quan trọng, rồi cất giữ tại địa điểm do Mỹ giám sát hoặc trả lại tên lửa cho Nga (điều Moscow về sau đã bác bỏ). Tuy nhiên, các phương án này đều không thành công. Phá hủy hệ thống bị xem là tốn kém và bất lợi về chính trị.

Nếu S-400 được chuyển giao cho UAE, Thổ Nhĩ Kỳ có thể có cơ hội mở lại cánh cửa với chương trình F-35. Điều này sẽ tác động lớn tới quan hệ trong Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), bởi vấn đề F-35 lâu nay là một trong những rào cản lớn nhất đối với hợp tác quốc phòng sâu hơn giữa phương Tây và Thổ Nhĩ Kỳ. 

Với UAE, S-400 có thể là lựa chọn tương đối hiệu quả để củng cố phòng không trong giai đoạn bất ổn. Tuy nhiên, bài học từ Thổ Nhĩ Kỳ cho thấy một thương vụ vũ khí lớn không chỉ là vấn đề kỹ thuật hay giá thành. Nó có thể kéo theo hệ quả lâu dài đối với quan hệ đồng minh, khả năng tiếp cận công nghệ Mỹ và vị thế của một quốc gia trong các khối an ninh.

Đỗ Thanh Huyền