Chia sẻ tại Hội thảo Giảm tiêu thụ muối và các giải pháp thúc đẩy chế độ ăn lành mạnh tổ chức mới đây, PGS Trương Tuyết Mai - Viện Dinh dưỡng Quốc gia (Bộ Y tế) báo động về bệnh không lây nhiễm đang là nguyên nhân tử vong hàng đầu trên thế giới. Theo PGS Mai, ước tính trên toàn cầu, cứ 2 giây sẽ có 1 người dưới 70 tuổi tử vong vì loại bệnh này.

Tại Việt Nam, bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 80% số ca tử vong và 73,7% tổng gánh nặng bệnh tật. Khoảng 25% số người trưởng thành bị tăng huyết áp và 5 triệu người mắc đái tháo đường - những yếu tố nguy cơ dẫn đến nhiều bệnh lý nghiêm trọng như đột quỵ (chiếm khoảng 30% ở người trẻ và trung niên), nhồi máu cơ tim, ung thư và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD).

Trong đó, bà Mai cũng chỉ rõ 3 thói quen đáng báo động: Ăn quá mặn, uống nhiều loại nước có đường và gia tăng thực phẩm siêu chế biến.

Ăn mặn

PGS Mai cho rằng người Việt hiện tiêu thụ trung bình khoảng 8,1g muối/ngày, dù đã giảm so với mức 9,4g/ngày năm 2015 nhưng vẫn cao gấp 1,6 lần so với khuyến nghị dưới 5g/ngày của WHO.

Natri dư thừa là một trong những yếu tố dinh dưỡng quan trọng làm gia tăng nguy cơ tăng huyết áp và các bệnh tim mạch. Khi huyết áp tăng kéo dài, nguy cơ đột quỵ, bệnh tim và tổn thương các cơ quan khác cũng tăng theo.

PGS Mai.png
PGS Trương Tuyết Mai chia sẻ về dinh dưỡng không hợp lý. Ảnh: Hải Yến.

Đáng chú ý, lượng muối trong khẩu phần không chỉ đến từ việc cho muối trực tiếp vào thức ăn mà còn hiện diện trong nước mắm, nước chấm, bột canh, thực phẩm chế biến sẵn và nhiều món ăn ngoài gia đình.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính tiêu thụ natri quá mức liên quan khoảng 1,89 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu. Tổ chức này khuyến nghị người trưởng thành tiêu thụ dưới 5g muối/ngày, tương đương dưới 2g natri.

Đồ uống có đường

PGS Mai đưa ra các số liệu được tổng hợp từ các báo cáo dinh dưỡng, mức tiêu thụ đồ uống có đường bình quân đầu người đã tăng từ 18,5 lít/năm vào năm 2009 lên khoảng 66,5 lít/năm vào năm 2024, tương đương mức tăng khoảng 350%.

Tình trạng này đặc biệt đáng quan tâm ở trẻ em và người trẻ khi đồ uống có đường ngày càng dễ tiếp cận tại trường học, cửa hàng tiện lợi, hàng quán và các nền tảng giao đồ ăn.

Đồ uống có đường cung cấp nhiều năng lượng nhưng giá trị dinh dưỡng thấp. Khi sử dụng thường xuyên, lượng đường tự do dư thừa có thể góp phần làm tăng tổng năng lượng khẩu phần, thúc đẩy thừa cân, béo phì và rối loạn chuyển hóa. Đây là thói quen rước bệnh tật trong tương lai.

WHO khuyến nghị lượng đường tự do nên chiếm dưới 10% tổng năng lượng mỗi ngày, tốt nhất dưới 5%. Việc giảm đồ uống có đường vì vậy là một trong những cách đơn giản để kiểm soát lượng đường đưa vào cơ thể.

Thực phẩm siêu chế biến 

PGS Mai khẳng định, mì ăn liền, xúc xích công nghiệp, bánh kẹo và nhiều sản phẩm ăn liền khác ngày càng phổ biến, đặc biệt tại các đô thị. Sự phát triển của chuỗi thức ăn nhanh, cửa hàng tiện lợi và ứng dụng giao đồ ăn khiến những sản phẩm giàu năng lượng, đường, muối và chất béo trở nên dễ tiếp cận hơn.

Trong khi đó, bữa ăn gia đình có xu hướng giảm ở một bộ phận dân cư, còn ăn ngoài, đồ ăn nhanh và thực phẩm chế biến sẵn ngày càng phổ biến.

Một chế độ ăn nhiều thực phẩm giàu năng lượng, muối và đường nhưng thiếu rau, quả và chất xơ có thể thúc đẩy thừa cân, béo phì, tăng huyết áp và các rối loạn chuyển hóa.

Điều này cho thấy phòng chống bệnh không lây nhiễm không thể chỉ dựa vào điều trị khi đã mắc bệnh. "Thay đổi môi trường thực phẩm và những thói quen ăn uống hằng ngày mới là một trong những “chìa khóa” quan trọng để giảm nguy cơ bệnh tật từ sớm", bà Mai nhấn mạnh.

Để ngăn chặn bệnh không lây nhiễm trẻ hóa bệnh không lây nhiễm, bà Mai cho rằng cần thực hiện truyền thông thay đổi hành vi ăn uống trong cộng đồng cùng với các chính sách siết quảng cáo, thuế tiêu thụ đặc biệt các sản phẩm ảnh hưởng tới sức khỏe.