Phó Thủ tướng: Phải làm chủ công nghệ lõi, phát triển công nghiệp đường sắt

Ngành Đường sắt Việt Nam hôm nay tổ chức lễ kỷ niệm 145 năm hình thành và phát triển (1881-2026), 80 năm ngày truyền thống ngành (21/10/1946 - 21/10/2026) và đón nhận Huân chương Lao động hạng ba.

Thị phần vận tải đường sắt ở mức rất thấp

Phát biểu tại sự kiện, Phó Thủ tướng thường trực Phạm Gia Túc cho biết trải qua quá trình hình thành và phát triển, ngành Đường sắt gắn liền với những bước chuyển quan trọng của đất nước.

Trong các cuộc kháng chiến, cán bộ, công nhân đường sắt kiên cường giữ vững mạch máu giao thông, phục vụ chiến trường. Sau ngày thống nhất, đoàn tàu Thống Nhất trở thành biểu tượng Bắc - Nam sum họp một nhà.

Trong thời kỳ đổi mới, ngành tiếp tục đảm nhiệm vai trò vận tải, kết nối các vùng miền, góp phần bảo đảm quốc phòng, an ninh và an sinh xã hội. Vượt qua khó khăn do đại dịch Covid-19 và thiên tai, ngành nỗ lực duy trì hoạt động vận chuyển hành khách, hàng hóa, cải thiện kết quả kinh doanh, từng bước nâng cao đời sống người lao động và phát triển các sản phẩm du lịch đường sắt gắn với di sản, văn hóa. 

Bên cạnh những thành tựu đạt được, Phó Thủ tướng chỉ ra những điểm nghẽn của ngành. Đó là tuyến đường sắt Bắc - Nam vẫn sử dụng khổ đường 1m, được xây dựng từ lâu; thị phần vận tải đường sắt hiện chỉ chiếm khoảng 0,12% vận tải hành khách và 0,18% vận tải hàng hóa, trong khi chi phí logistics của Việt Nam ở mức cao, từ 14-16% GDP.

Trong nhiều thập kỷ, đường sắt chỉ nhận khoảng 3-5% tổng vốn đầu tư phát triển hạ tầng giao thông, vốn bảo trì cũng chưa đáp ứng yêu cầu. Chất lượng dịch vụ, khả năng kết nối và phương thức quản trị còn hạn chế. Tỷ lệ nội địa hóa trong lĩnh vực đầu máy còn thấp, trong khi hơn 71% lao động có trình độ sơ cấp và trung cấp.

Đây là những điểm nghẽn cần quyết tâm tháo gỡ, tạo đột phá ngay từ hôm nay để đáp ứng yêu cầu trong giai đoạn mới.

Theo Phó Thủ tướng, đứng trước bước ngoặt phát triển, ngành Đường sắt có cơ hội lớn nhưng cũng đối mặt với trách nhiệm nặng nề trong xây dựng hạ tầng chiến lược, mở rộng không gian phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Các dự án quy mô lớn đang mở ra cơ hội phát triển mới, mở rộng không gian phát triển, thúc đẩy đô thị hóa, tái cấu trúc dòng lưu chuyển hàng hóa và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

7 nhiệm vụ trọng tâm 

Ngày 11/8, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam chuyển đổi thành Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam, đánh dấu bước chuyển mới về tổ chức và định hướng phát triển.

Để tạo bước chuyển trong giai đoạn mới, Phó Thủ tướng thường trực Phạm Gia Túc đề nghị Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam tập trung thực hiện 7 nhiệm vụ trọng tâm.

Thứ nhất là đổi mới tư duy và định vị chiến lược. Đường sắt phải trở thành trục hạ tầng chiến lược kiến tạo không gian phát triển quốc gia. Tập đoàn cần chủ động đầu tư, tạo nguồn lực, dẫn dắt hệ sinh thái đường sắt, xóa bỏ tư duy trông chờ, ỷ lại.

Thứ hai, đặt an toàn và chất lượng dịch vụ lên hàng đầu. Phó Thủ tướng cho rằng ngành phải chuyển từ xử lý sự cố sang chủ động dự báo, phòng ngừa rủi ro; lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm, hướng tới dịch vụ “một vé cho cả hành trình” và vận chuyển hàng hóa “từ kho đến kho”.

Thứ ba là đào tạo nhân lực đi trước một bước. Với nhu cầu hơn 22.000 lao động cho các dự án mới, công tác đào tạo cần triển khai trước 2-3 năm, ưu tiên chuyển đổi, nâng cao trình độ cho lực lượng hiện có. 

Thứ tư, làm chủ công nghệ, phát triển công nghiệp đường sắt. Tập đoàn phải là hạt nhân liên kết các doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, viện nghiên cứu, trường đại học trong nước để từng bước làm chủ công nghệ lõi, tiếp nhận chuyển giao, gia tăng tỷ lệ nội địa hóa. Thị trường đường sắt hàng chục tỷ USD phải là cơ hội để công nghiệp Việt Nam lớn mạnh.

Thứ năm là khai thác hiệu quả tài sản, phát triển logistics và đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD). Tập đoàn cần khai thác hiệu quả 312 khu ga hiện hữu, phát huy giá trị không gian trong ga, trên ga và khu vực phụ cận để tạo nguồn lực tái đầu tư; tăng kết nối đường sắt với cảng biển, cảng cạn, khu công nghiệp và mạng lưới vận tải quốc tế.

Thứ sáu, hiện đại hóa quản trị trên nền tảng số. Công tác bảo trì phải chuyển từ bị động sang quản trị chuyên nghiệp theo vòng đời tài sản.

Thứ bảy là tăng cường xây dựng Đảng, đổi mới công tác cán bộ và phát triển văn hóa đường sắt. Ngành cần gìn giữ văn hóa người thợ đường sắt với tinh thần kỷ luật, tận tụy, đúng giờ và nhân văn.

Trước những khó khăn, thách thức của Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam, Phó Thủ tướng cho biết Chính phủ sẽ chỉ đạo các bộ, ngành rà soát, tháo gỡ khó khăn về cơ chế, thể chế; nghiên cứu phương án bổ sung vốn điều lệ, đổi mới cơ chế đặt hàng và bảo trì kết cấu hạ tầng. Tuy nhiên, việc tháo gỡ cơ chế phải đi cùng trách nhiệm cụ thể. Nhà nước tạo cơ chế nhưng không làm thay doanh nghiệp, nguồn lực phải gắn với trách nhiệm giải trình, còn kết quả thực hiện phải đo đếm được và xác định rõ thời hạn hoàn thành.

Các mốc tiến độ quan trọng của dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - NamĐại diện Ban Quản lý dự án (QLDA) Thăng Long cho biết, vừa báo cáo Bộ Xây dựng tình hình triển khai dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, trong đó một gói thầu tư vấn quan trọng vừa bị hủy do hồ sơ đề xuất không đáp ứng yêu cầu.