Quan tham, xe sang Lexus và tiền mật

Nguyễn Khắc Giang Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách - VEPR

Nhà nước sẽ phải tốn rất nhiều kinh phí để duy trì bộ máy chống tham nhũng để luôn “cập nhật” với thời đại.

 

 - Nhà nước sẽ phải tốn rất nhiều kinh phí để duy trì bộ máy chống tham nhũng để luôn “cập nhật” với thời đại.

Quốc hội vừa thảo luận dự luật Phòng chống tham nhũng sửa đổi với nhiều điều khoản  mới.

Quy định được quan tâm nhiều nhất có lẽ là đề xuất đánh thuế 45% hoặc tịch thu 45% tài sản của công chức, viên chức có trách nhiệm kê khai mà lại không kê khai số tài sản đó. Đây là đề xuất được nhiều đại biểu và cả công luận đồng tình, tuy vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau liên quan đến tính hợp lý, sự phù hợp của quy định này với Hiến pháp và khung khổ pháp luật hiện hành. Nhưng đây là câu chuyện “đeo lục lạc cho mèo”: nghe thì có vẻ rất hấp dẫn và hiệu quả, nhưng tính khả thi là câu hỏi lớn nếu các quy định khác không được đồng bộ hóa theo.

Vấn đề đầu tiên là rất khó để phát hiện được khối tài sản không kê khai của các cán bộ, công chức có dấu hiệu tiêu cực. Khi đã có ý định làm “quan tham”, hẳn nhiên họ sẽ làm mọi cách đểche dấu những tài sản bất minh. Một khi các chế tài tăng nặng, thì việc truy tìm quan tham sẽ càng khó khăn hơn. Lúc đó, hoặc là các cơ quan phòng, chống tham nhũng sẽ phải hoạt động tích cực hơn, hoặc chúng ta sẽ phải chờ những “sơ hở” từ các cán bộ biến chất, như câu chuyện chiếc xe Lexus của ông Trịnh Xuân Thanh cách đây hai năm. Điều này hiển nhiên không phải là cách làm hiệu quả để chống tham nhũng. 

{keywords}
Ảnh minh họa: Tuổi trẻ

Siết chặt các quy định quản lý và tăng nặng hình phạt là cần thiết, nhưng vẫn chưa đủ. Luật lệ do con người tạo ra và là những quy định “cứng” – sẽ chậm thay đổi trong trung và dài hạn. Trong khi những biến đổi lớn về công nghệ trong thời gian vừa qua hoàn toàn có thể giúp quan tham vượt qua những rào cản pháp lý một cách dễ dàng. Ví dụ như nếu không thể giao tài sản cho vợ con, bố mẹ, họ hàng, họ hoàn toàn có thể mua tiền mật mã – như bitcoin hay Ethereum – để tẩu tán. Tổng giám đốc của ngân hàng JP Morgan, ông Jamie Dimon, từng nhận định tiền mật mã có thể là nơi trú ẩn mới cho tài sản phi pháp.

Đây không phải là một hiện tượng hiếm gặp. Lý do vì sao tiền mật mã trở thành cơn sốt toàn cầu trong thời gian qua là bởi tính năng không thể truy xuất nguồn gốc của nó, và giao dịch không qua ngân hàng. Khi tham nhũng ngày càng áp dụng “công nghệ cao” như thế, yêu cầu giám sát của cơ quan chức năng sẽ ngày càng tăng. Nhà nước sẽ phải tốn rất nhiều kinh phí để duy trì bộ máy chống tham nhũng để luôn “cập nhật” với thời đại.

Cần phải nhìn nhận rằng tham nhũng gây thiệt hại cho toàn xã hội và vì thế, mọi thành phần khác nhau đều có một phần trách nhiệm chống tham nhũng tùy theo khả năng của mình. Người dân có lợi thế hơn cơ quan công quyền ở chỗ họ phải đối diện hàng ngày với nguy cơ tham nhũng, có “tai mắt” ở khắp mọi nơi, và thường rất nhạy cảm về tiêu cực, bất công. Chính vì thế, tăng cường sự tham gia của người dân trong công tác phòng chống “quốc nạn” này vừa nâng cao hiệu quả, vừa giúp giảm bớt gánh nặng cho nhà nước.

Để người dân thực sự đóng vai trò nhất định, hai yêu cầu bắt buộc là công khai – minh bạch và gia tăng quyền giám sát của người dân.  

Trong dự thảo luật mới cũng đã có quy định về công khai – minh bạch, đặc biệt là liên quan đến quy trình, đối tượng, thời điểm, và phương thức kê khai, đồng thời tạo ra khung khổ để cơ quan chức năng theo dõi biến động và xác minh tài sản của công chức (từ điều 42 đến điều 55, mục 3 – 4 trong Dự thảo).

Tuy vậy, một mục quan trọng cũng cần được minh bạch nhưng không được đề cập, như băn khoăn của một số đại biểu Quốc hội, là hồ sơ thuế thu nhập cá nhân của lãnh đạo. Khi hồ sơ thuế được công khai, sẽ dễ dàng ước tính được mức thu nhập thực tế và từ đó đánh giá tính “trung thực” của các cá nhân chịu điều chỉnh bởi luật này. Dù vậy, đây là một vấn đề khó, bởi sẽ đụng chạm đến quyền riêng tư của công dân. Trên thế giới, chỉ có bốn quốc gia công khai hồ sơ thuế công dân, bao gồm ba nước Bắc Âu (Phần Lan, Na-uy, Thụy Điển) và Pakistan.

Tuy vậy, dù có thể không được luật hóa, có lẽ vẫn cần có cơ chế khuyến khích cán bộ cấp cao công khai hồ sơ thuế cá nhân. Với đặc thù người giữ vị trí chủ chốt đều là Đảng viên, các cơ quan giám sát của Đảng hoàn toàn có thể đề xuất ban hành nghị quyết, quy định mang tính “ràng buộc mềm” với lãnh đạo thuộc thẩm quyền quản lý của mình.

Tự nguyện công khai hồ sơ thuế là cách làm phổ biến ở nhiều quốc gia. Ở Mỹ, trước cuộc bầu cử tổng thống, các ứng viên thường minh bạch hồ sơ thuế trước cử tri. Các đời tổng thống ở quốc gia này, trừ Tổng thống đương nhiệm Donald Trump, thường công khai thu nhập của mình cho công luận. Sau vụ “hồ sơ Panama”, các lãnh đạo chính trị ở Anh, gồm Thủ tướng lúc đó là ông David Cameron, cũng đã cung cấp hồ sơ thuế của mình cho các cơ quan báo chí.

Tuy vậy, công khai – minh bạch mới chỉ là điều kiện cần. Để phòng chống tham nhũng có hiệu quả thì yêu cầu bắt buộc là phải có sự tham gia của người dân. Công dân có thể “chống tham nhũng” trực tiếp bằng cách tố cáo tới các cơ quan chức năng về những tiêu cực mà họ bắt gặp và có bằng chứng, hoặc thông qua các tổ chức đại diện (đoàn thể, tổ chức xã hội, ban thanh tra nhân dân…). Về lý thuyết là vậy, nhưng dự thảo luật sửa đổi dường như chưa đảm bảo được quyền lợi này. Dự luật chỉ đề cập chung chung đến quyền của công dân và tổ chức xã hội, mà chưa có những quy định cụ thể để người dân thực hiện quyền đó. Điều này tạo rủi ro cho những “Đông-ky-sốt” chống tham nhũng và tiêu cực, như trường hợp đã thấy với thầy giáo Đỗ Việt Khoa cách đây hơn 10 năm.  

Chống tham nhũng là vấn đề nhạy cảm, mang tính tồn vong của mọi hệ thống chính trị. Những nỗ lực vừa qua của cơ quan chức năng là rất đáng nghi nhận, làm trong sạch bộ máy và tái lập niềm tin của người dân. Tuy vậy, để quá trình chống tham nhũng được thực chất thì một vài chiến dịch không thôi là chưa đủ. Cầm phải thể chế hóa việc giám sát của người dân và trách nhiệm giải trình của lãnh đạo ở mức độ cao hơn nữa thì chống tham nhũng mới trở thành một guồng máy tự hoạt động, bất kể với người đứng đầu là ai.

Nguyễn Khắc Giang

Hàng triệu tỷ đồng trong ‘hộp đen’: Bao giờ dân được biết?

Hàng triệu tỷ đồng trong ‘hộp đen’: Bao giờ dân được biết?

Một khối tài sản hàng triệu tỷ đồng đang nằm trong những “hộp đen” cần phải được công khai, minh bạch, chịu sự soi rọi, giám sát.

Cuộc chiến chống tiêu cực, tham nhũng: Làm đến cùng, không bỏ giữa chừng

Cuộc chiến chống tiêu cực, tham nhũng: Làm đến cùng, không bỏ giữa chừng

Những câu mà ý thơ như vận vào cuộc chiến chống tham nhũng hôm nay: Lúc leo lét bắt đầu nhóm lửa/ Biết bao nhiêu là sự khó khăn.../Khi lửa đà chắc chắn bén lên/ Thì mưa gió chi chi cũng cháy...

Để những kẻ háo quyền lực hết mơ chễm chệ ‘ghế’ cao

Để những kẻ háo quyền lực hết mơ chễm chệ ‘ghế’ cao

Then chốt là phải có quyết sách để ngăn chặn, phòng ngừa từ sớm những người muốn tham nhũng quyền lực tham gia bộ máy.     

Cán bộ lãnh đạo: Trong sạch và không lợi ích nhóm?

Cán bộ lãnh đạo: Trong sạch và không lợi ích nhóm?

Một khi từng cá nhân thừa quyền lực, giàu tiền bạc, dư lòng tham câu kết hình thành “sâu bầy” bòn rút nguồn lực quốc gia, thì sự nguy hại tăng gấp bội.

Thêm ‘củi’ vào ‘lò’ để giữ ‘thành phố đáng sống’ Đà Nẵng

Thêm ‘củi’ vào ‘lò’ để giữ ‘thành phố đáng sống’ Đà Nẵng

Những dấu ấn đẹp đẽ, thiện cảm mà Đà Nẵng ghi được không phải do một vài cá nhân nào đó, và không thể mất đi.

Khi đất đai bị quan tham nhũng hợp pháp

Khi đất đai bị quan tham nhũng hợp pháp

Đất đai, nhà công sản là sở hữu toàn dân đã bị những kẻ có quyền lực biến chất biến thành của tư qua những công văn đóng dấu "Mật", "Tuyệt Mật".

tin nổi bật

Ngân hàng bán ‘bia kèm lạc’, khách hàng bức xúc ‘một cổ hai tròng’

Việc nhân viên ngân hàng ép người vay tiền mua bảo hiểm đang trở thành vấn nạn gây nhức nhối cho không ít người.

Giáo viên ở Mỹ ứng xử ra sao với ChatGPT?

Sau khi công cụ ChatGPT ra đời, ở mọi nơi, mọi lĩnh vực đã dấy lên nhiều bàn thảo gay gắt. Cô giáo Đinh Thu Hồng, từ Mỹ, viết cho Tuần Việt Nam về những thay đổi với cô và ngành giáo dục Mỹ.

ChatGPT ngày càng được cải tiến nhưng bạn đã biết hỏi?

ChatGPT là ứng dụng dựa trên mô hình GPT (Generative Pre-training Transformer) với các bộ chuyển hóa (transformer) đã được đào tạo trước (pre-trained). ChatGPT được huấn luyện từ 570 GB tài liệu từ sách báo, Wikipedia, văn bản thu thập trên mạng.

ChatGPT là công cụ AI hữu hiệu phục vụ con người

ChatGPT không hoàn hảo. Có một số trường hợp, nó đưa ra câu trả lời không liên quan hoặc sai lệch. Như CEO của OpenAI đã nêu: “ChatGPT đôi khi viết những câu trả lời nghe có vẻ hợp lý nhưng không chính xác hoặc vô nghĩa”.

ChatGPT hay là công nghệ AI nổi bật trong năm

ChatGPT có nhiều điểm hấp dẫn. Đây là một ứng dụng trí tuệ nhân tạo, được công ty OpenAI Inc (San Francisco) phát triển.

Vài điều suy nghĩ về Tết cổ truyền dân tộc

Chúng ta đã ăn xong cái Tết kéo dài nhiều ngày, nhưng tôi vẫn muốn nói lại một số điều đang níu kéo, cản trở các bà, các mẹ của chúng ta trong dịp Tết.

Nhà trí thức có nên giàu không?

Đầu Xuân mới, xin bàn về một chủ đề tương đối nhạy cảm nhưng lại hết sức thực tế: Nhà trí thức có nên giàu không?

"Từ chức 20" nhìn từ "Khoán 10"

Xin gọi năm 2022 vừa kết thúc là năm ‘Từ chức 20’ từ Kết luận số 20-TB/TW ngày 8.9.2022 của Bộ Chính trị.

Quốc phục nam của người Việt

Thời gian trước đây, cộng đồng mạng nói nhiều đến bộ quần áo của một vị đại sứ nọ mặc trong buổi lễ trình Quốc thư. Người bảo chẳng giống ai, người thì bảo như vậy cho khỏi “đụng hàng”.

Tết là dịp để kích cầu

“Tết” với người Việt là thời điểm được nghỉ khá dài theo luật lao động. Ở đây, xin không bàn luận góc độ phong tục, tập quán, văn hóa truyền thống mà nhìn Tết ở góc độ kinh tế.

Người gửi tiền bỗng trở thành nhà đầu tư bảo hiểm

Việc những người gửi tiền tiết kiệm ngân hàng tố bị lừa trở thành nhà đầu tư bảo hiểm là có thật, đang gây nhức nhối. Song, vì điều đó mà có những quy định kỹ thuật thắt chặt dịch vụ này cũng không nên”.

‘Chênh lệch địa tô’ từ lý thuyết đến thực tiễn

Đất ở và đất thương mại, dịch vụ thường có giá cao gấp cả chục lần, thậm chí cả trăm lần so với đất nông nghiệp. “Chênh lệch địa tô” hình thành từ đó: do chuyển mục đích từ loại đất có giá trị thấp sang loại đất có giá trị cao hơn.

Việt Nam tăng trưởng kinh tế số mạnh nhất khu vực Đông Nam Á

Sau hai năm đại dịch vừa qua đã đẩy nhanh xu hướng thay đổi thói quen mua sắm và kinh doanh trực tuyến của Việt Nam theo hướng tích cực.

Con số, phận người

Những con số thất nghiệp thì vô tình, có thể mang gam màu sáng hay xám, nhưng mỗi phận người trong đó rất riêng và chứa đựng biết bao nỗi lòng.

Những điều suy ngẫm sau vụ án Alibaba

Tôi không bênh vực Luyện và không bình luận về tính đúng, sai của bản án mà chỉ bàn về khía cạnh luật pháp, thể chế để ngăn chặn những vụ như Alibaba có thể xảy ra.