Tắt sóng 2G: Từ “phổ cập alo” đến cuộc chuyển đổi mang tên “bình đẳng số”

Từ kết nối thoại đơn thuần đến bình đẳng tri thức số

Mạng di động thế hệ thứ hai (2G) chính thức thương mại hóa trên thế giới từ năm 1991 và hiện diện tại Việt Nam từ năm 1993. Trong hơn 3 thập kỷ đồng hành cùng đất nước, 2G đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử của mình: Biến chiếc điện thoại di động từ một thứ xa xỉ trở thành phương tiện liên lạc bình dân, “phổ cập alo” đến tận những thôn bản xa xôi, vùng sâu, vùng xa và hải đảo.

Tuy nhiên, khi chiếc bánh xe công nghệ tiến về phía trước, việc khép lại một công nghệ lạc hậu để nhường chỗ cho hạ tầng băng rộng hiện đại không đơn thuần là một quyết định kỹ thuật hay sự nâng cấp hạ tầng viễn thông thuần túy. Nhìn dưới góc độ chính trị - xã hội và an sinh con người, tắt sóng 2G chính là một cuộc cách mạng về bình đẳng số, là đòn bẩy chiến lược nhằm giảm nghèo thông tin và kiến tạo nền tảng cho giảm nghèo bền vững trong kỷ nguyên mới.

Trước đây, với điện thoại "cục gạch" chạy mạng 2G, khả năng kết nối của người dân chỉ dừng lại ở nghe, gọi và nhắn tin SMS cơ bản. Ở những vùng nông thôn, vùng biên giới hay hải đảo, việc thiếu hụt môi trường truyền thông băng rộng đồng nghĩa với sự thiếu hụt cơ hội tiếp cận tri thức, thông tin chính sách và tri thức sản xuất.

Việc dừng công nghệ 2G vào năm 2024 và chính thức tắt hoàn toàn sóng 2G từ ngày 15/9 vừa qua hoàn toàn phù hợp với xu thế toàn cầu. Tính đến giữa năm 2024, thế giới đã có 149 nhà mạng triển khai tắt các công nghệ cũ. Tại Việt Nam, quyết định tắt sóng 2G được đánh giá giúp tạo ra bước ngoặt quan trọng, đưa mọi người dân từ kết nối thoại chuyển sang kết nối dữ liệu tốc độ cao.

Khi chuyển sang sử dụng điện thoại thông minh - smartphone trên nền mạng 4G/5G, người dân khắp mọi miền, nhất là các hộ nghèo ở vùng sâu vùng xa có điều kiện thuận tiện để hòa nhập cùng dòng chảy thông tin của thời đại. Đơn cử như, thay vì phải di chuyển tốn kém lên trung tâm hành chính, bà con có thể thực hiện các dịch vụ công trực tuyến ngay trên ứng dụng di động. Thông tin về thời tiết, kỹ thuật canh tác, giá cả nông sản, sức khỏe và giáo dục cũng được cập nhật kịp thời tới đông đảo người dân. 

Đặc biệt, công tác truyền thông chính sách chuyển đổi đã được triển khai sâu rộng. Lực lượng hơn 220.000 tuyên truyền viên cơ sở cùng hệ thống đài truyền thanh cấp xã đã đưa thông tin về chủ trương, lộ trình cũng như các chính sách hỗ trợ tắt sóng 2G đến tận từng hộ gia đình. Việc thiết lập tài khoản Zalo OA thông tin cơ sở tại 100% xã, phường trên toàn quốc cũng đã thiết lập một cầu nối thông tin 2 chiều trực tiếp, hiện đại, góp phần san phẳng khoảng cách địa lý và thông tin giữa nông thôn và thành thị.

Song song đó, các nhà mạng cũng đã chủ động triển khai nhiều giải pháp truyền thông về tắt sóng 2G. Chẳng hạn, Viettel truyền thông cá thể hóa đến đối tượng ở vùng sâu vùng xa; MobiFone có giải pháp nhạc chờ: khi thuê bao 2G nhận cuộc gọi hay thực hiện cuộc gọi đi đều có thông báo liên quan của nhà mạng về dừng 2G, đầu số hỗ trợ, giải pháp hỗ trợ; VinaPhone có những chính sách hỗ trợ cả máy, truyền thông trực tiếp đến người dùng. 

Trao "cần câu số", tạo cơ sở cho giảm nghèo bền vững

Giảm nghèo bền vững trong thời đại số không thể chỉ dừng lại ở việc trợ cấp tiền mặt hay vật tư sinh kế truyền thống, mà phải trang bị cho người dân "cần câu số" – đó là chiếc smartphone và kỹ năng số.

Khi sở hữu smartphone kết nối 4G/5G, người nông dân hay người nghèo đô thị sẽ thuận tiện tham gia vào nền kinh tế số: Mở tài khoản ngân hàng số, thực hiện thanh toán không dùng tiền mặt, đưa nông sản lên các sàn thương mại điện tử hoặc tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi từ Nhà nước một cách minh bạch, góp phần triệt tiêu nạn "tín dụng đen".

Không chỉ mở ra không gian sinh kế mới, tắt sóng 2G giúp cho mọi người dân đều có thể tham gia môi trường số, đảm bảo “không ai bị bỏ lại phía sau" trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia. Việc chuyển đổi công nghệ chạm đến những đối tượng yếu thế nhất – người nghèo, người già, người dân vùng bão lũ hay biên giới.

Sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền địa phương cùng nỗ lực của các nhà mạng viễn thông qua các chương trình trợ giá thiết bị, thu cũ đổi mới, tặng phút gọi và miễn phí dung lượng data, đã giúp người dùng, nhất là những người ở vùng sâu vùng xa chuyển đổi từ điện thoại 2G sang smartphone. Kết quả ấn tượng từ thực tiễn: Viettel đã chuyển đổi thành công gần 8,6 triệu thuê bao lên 4G/5G trong hơn 8 tháng, trong khi VNPT cũng hoàn thành chuyển đổi 100% thuê bao di động 2G trước mốc thời hạn quy định.

Mặt khác, mạng 2G ra đời từ thập niên 1990 với cơ chế xác thực một chiều, tạo ra lỗ hổng kỹ thuật nghiêm trọng khiến kẻ gian dễ dàng dựng các trạm phát sóng giả - Fake BTS để phát tán tin nhắn mạo danh ngân hàng hay cơ quan chức năng nhằm lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Vì thế, việc tắt hoàn toàn sóng 2G buộc các thiết bị chuyển sang 4G/5G với cơ chế bảo mật cao hơn, triệt hạ hoàn toàn nguy cơ từ trạm phát sóng giả, góp phần bảo vệ tài sản cho người dân.

Tối ưu hạ tầng quốc gia để tạo động lực bứt phá kinh tế số

Chủ trương tắt sóng 2G còn là bài toán chiến lược về tối ưu hóa nguồn lực quốc gia. Trước đây, việc phải duy trì đồng thời các lớp mạng 2G, 3G, 4G, 5G gây lãng phí lớn về chi phí vận hành, bảo trì và tiêu tốn lượng điện năng rất lớn. Việc loại bỏ 2G giúp các nhà mạng cắt giảm chi phí, giảm lượng phát thải carbon, hướng tới mô hình phát triển xanh và tổ chức thu gom, xử lý rác thải điện tử một cách văn minh.

Quan trọng hơn, việc thu hồi các băng tần 900MHz và 1.800MHz (được sử dụng cho mạng 2G trước đây) để quy hoạch lại cho 4G và 5G đã giải phóng "cơn khát" tài nguyên vô tuyến. Phiên đấu giá thành công 3 cặp khối băng tần 900MHz vừa qua không chỉ mang lại hơn 3.000 tỷ đồng cho ngân sách Nhà nước, mà còn đi kèm cam kết mạnh mẽ từ các nhà mạng: phủ sóng 4G/5G tới 100% số xã trên toàn quốc trong vòng 4 năm. Hiện nay, vùng phủ sóng 4G/5G của các nhà mạng chủ lực như Viettel và VNPT đã đạt trên 99% dân số.

Tắt sóng 2G là một quyết định lịch sử, khép lại hành trình 30 năm của một công nghệ đã hoàn thành xuất sắc vai trò "kết nối ban đầu". Giảm nghèo bền vững trong thời đại mới bắt đầu từ việc xóa bỏ những địa bàn còn tình trạng nghèo thông tin. Bằng cách gạt bỏ công nghệ lạc hậu, trang bị smartphone và hạ tầng băng rộng cho từng người dân, Đảng, Nhà nước cùng các doanh nghiệp viễn thông đang trao tận tay mỗi người cơ hội bình đẳng để học tập, làm ăn, giao thương và vươn lên làm chủ cuộc sống trên không gian số.