Trong khuôn khổ Hội thảo khoa học quốc tế về Biển Đông lần thứ 17 với chủ đề “Đoàn kết trong bất định” diễn ra ngày 3/11, các chuyên gia đã tập trung đánh giá những diễn biến mới trên Biển Đông, chiến lược của các nước lớn và tác động của công nghệ mới nổi về biển.

Anh hoi thao 3 11.jpg
Hội thảo có sự tham gia của nhiều chuyên gia uy tín tại Việt Nam, trong khu vực và quốc tế. Ảnh: MOFA

Các chuyên gia nhấn mạnh, Biển Đông là tâm điểm của bàn cờ địa chính trị khu vực và thế giới, có liên thông, tác động qua lại với các điểm nóng khác trong khu vực. 

Biển Đông chứa đựng nhiều “bất định” do tác động qua lại của nhiều cấp độ tranh chấp, các tranh chấp lãnh thổ gắn liền với tranh chấp biển, bị lồng ghép trong cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn. Một số bên diễn giải tùy tiện luật pháp quốc tế, theo đuổi các yêu sách trái Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) 1982, hành xử cứng rắn không phù hợp với các chuẩn mực chung. 

Sự tham gia của nhiều lực lượng khác nhau trong các hoạt động trên biển gia tăng nguy cơ tính toán sai và phản ứng quá mức. Căng thẳng không chỉ xuất hiện trên thực địa, chính trị và ngoại giao, mà trên cả mặt trận truyền thông khi các bên tìm cách áp đặt nhận thức, quan điểm đối với công chúng, hoặc sử dụng chiến thuật “vùng xám” và chiến dịch thông tin tuyên truyền để củng cố yêu sách quá mức.

Xu hướng “liên kết an ninh” hoặc liên thông giữa các điểm nóng ở Đông Á, tác động của các xung đột ở Đông Âu, Trung Đông đối với Biển Đông là một trong những điểm đáng quan ngại. 

Đặc biệt, nhiều chuyên gia lưu ý, Biển Đông cũng chịu tác động từ xu thế “chính trị hoá” công nghệ biển mới nổi. Trí tuệ nhân tạo (AI), các phương tiện hàng hải tự hành và cáp ngầm làm cho cục diện an ninh ở Biển Đông càng “bất định” hơn, mở ra nhiều “vùng xám” mới. 

Công nghệ biển góp phần nâng cao năng lực phòng thủ bờ biển, giám sát tàu thuyền, chia sẻ dữ liệu, cũng như thúc đẩy hợp tác khu vực. Song mặt khác, công nghệ  biển cũng tiềm ẩn nguy cơ gây ra xung đột và “chiến tranh thông tin” do truyền đạt, diễn giải thông tin sai lệch và sử dụng công nghệ cho mục đích quân sự. 

Khoảng trống pháp lý liên quan đến quy chế, hoạt động của phương tiện tự hành, chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý, và ranh giới mơ hồ giữa hoạt động vì mục đích dân sự hay quân sự đang tạo điều kiện cho chiến thuật “vùng xám”, đặt ra thách thức mới đối với ổn định khu vực.

Ứng phó với xu thế “chính trị hoá” công nghệ biển, một số quốc gia triển khai nhiều nhóm biện pháp nhằm phát triển, quản lý công nghệ biển, kiểm soát thông tin, xây dựng các quy định về quản lý và bảo mật cơ sở hạ tầng dưới biển, phát triển các công nghệ giám sát.

Cùng với đó, các quốc gia thúc đẩy hợp tác thông qua các cơ chế và sáng kiến chia sẻ thông tin chung. 

Nhiều học giả kêu gọi các quốc gia cần đẩy nhanh việc xây dựng, áp dụng và tích hợp các khuôn khổ pháp lý quốc tế và quốc gia nhằm quản lý các công nghệ biển tiên tiến, thiết lập các quy tắc quản lý công nghệ, chia sẻ và minh bạch hóa dữ liệu. Đặc biệt, cần chú ý đầy đủ đến việc xây dựng lòng tin và tăng cường hợp tác nhằm giảm thiểu rủi ro xung đột ở Biển Đông.

Cũng tại hội thảo, các chuyên gia quốc tế đã đề xuất nhiều cách tiếp cận mới và biện pháp cụ thể để giảm thiểu căng thẳng, ngăn chặn các tình huống đối đầu tại Biển Đông. Chẳng hạn: tăng cường minh bạch; kêu gọi kiềm chế; tăng cường hợp tác về khoa học, công nghệ; sớm hoàn thiện Bộ quy tắc ứng xử (COC) thực chất, hiệu quả…

Nhiều chuyên gia kêu gọi các cường quốc nghiêm túc tuân thủ luật pháp quốc tế, trong khi các quốc gia tầm trung cần tích cực, chủ động và tăng cường liên kết để bảo vệ luật pháp quốc tế. 

Xác định đoàn kết trong ASEAN là nhân tố quan trọng giúp kiềm chế nguy cơ leo thang căng thẳng, có chuyên gia đề xuất các nước ASEAN cần tăng cường tự cường, thúc đẩy hiểu biết và đồng cảm trong các vấn đề chiến lược, khẳng định "vai trò chủ động của các bên yêu sách" thay vì chỉ tập trung vào cạnh tranh nước lớn, đồng thời “cởi mở” với các đối tác bên ngoài.