Sau gần một năm cả nước vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, quyền lực quản trị được dịch chuyển mạnh về cơ sở. Xã, phường - cấp chính quyền gần dân nhất - cần trở thành không gian trực tiếp hiện thực hóa các giá trị, nguyên lý của chủ nghĩa xã hội từ tầm nhìn chiến lược thành những kết quả cụ thể trong đời sống hằng ngày của người dân. 

Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa cũng là yêu cầu tất yếu từ thực tiễn quản trị hiện đại, khi cấp cơ sở không chỉ thực hiện chức năng quản lý hành chính mà còn phải chuyển mạnh sang quản trị phát triển cộng đồng, phục vụ nhân dân hiệu quả hơn.

HIỆN THỰC HÓA KHÁT VỌNG ĐẤT NƯỚC ĐẾN NĂM 2045

PGS.TS Nguyễn Viết Thông - nguyên Tổng Thư ký Hội đồng Lý luận Trung ương - cho rằng xã, phường xã hội chủ nghĩa phải bao quát được 8 đặc trưng của xã hội xã hội chủ nghĩa theo Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011). Còn việc thể hiện câu chữ như thế nào sẽ tùy từng địa phương. Mỗi nơi đưa ra một định nghĩa nhưng tựu chung lại đều vận dụng 8 đặc trưng vào điều kiện của từng xã, phường.

Dự kiến, Hà Nội sẽ thí điểm 2 xã gần nhau có dân số khoảng 700.000 dân với 54 tiêu chí, ở Lào Cai thí điểm ở phường Lào Cai và xã Trấn Yên với khoảng 60-70 tiêu chí.

Nhấn mạnh sự cần thiết của việc thí điểm, ông Thông chia sẻ trong lịch sử Đảng ta, những gì chưa rõ thì cần thí điểm, "từ khi Đảng lãnh đạo cho đến nay chúng ta đã thí điểm rất nhiều".

Ông dẫn chứng ở thời bao cấp thí điểm những huyện kiểu mẫu, hay trong thời kỳ đổi mới là thí điểm không tổ chức HĐND cấp quận, huyện, phường ở nhiều địa phương. 

"Dù có những thí điểm không thành công và phải quay lại mô hình cũ nhưng đó là điều bình thường trong khoa học chính trị, giống như khoa học tự nhiên, khoa học xã hội.

Chúng ta làm thí điểm để rút kinh nghiệm, không được ẩu hay vội vàng vì đây là vấn đề chính trị nhạy cảm. Việc xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa là việc cần làm nhưng vì còn mới mẻ nên thí điểm không rộng, tùy từng tỉnh. Vậy nên, Hà Nội có 126 xã, phường nhưng chỉ chọn 2 xã là thí điểm. Lào Cai có khoảng 100 xã, phường cũng chỉ chọn 2 xã, phường" - ông phân tích.

Trên cơ sở đó, theo ông Thông, sau khi thí điểm thì rút kinh nghiệm để nhân rộng ra toàn quốc, hướng tới mục tiêu đến 2045 có thể kết thúc thời kỳ quá độ, tiến lên chủ nghĩa xã hội.

"Các tiêu chí thí điểm xã, phường xã hội chủ nghĩa xoay quanh 8 đặc trưng, các tiêu chí kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng cũng có từng tiêu chí riêng với từng địa phương, nhưng cuối cùng, mục tiêu cao nhất vẫn là hạnh phúc của nhân dân" - ông nhấn mạnh.

Đây cũng là giải pháp thiết thực góp phần hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước đến năm 2045, để các mục tiêu lớn về phát triển, công bằng, tiến bộ xã hội được cảm nhận rõ nét trong từng cộng đồng dân cư, từng không gian sống cụ thể. 

Ông Thông gợi mở rằng các địa phương cần căn cứ vào nghị quyết Đại hội 14 đã đề ra tầm nhìn năm 2030 đến 2045. Ngoài ra, một số địa phương đề ra mục tiêu lớn thì cần vận dụng vào trong các tiêu chí xã, phường xã hội chủ nghĩa, như Hà Nội đề ra mục tiêu đến 2065 với quy mô GRDP "bùng nổ" - đạt khoảng 1.920 tỷ USD, GRDP bình quân đầu người đạt tối thiểu 95.000 USD.

XÃ, PHƯỜNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA KHÔNG PHẢI MÔ HÌNH QUẢN LÝ KIỂU CŨ

GS.TS Nguyễn Quốc Sửu, Trợ lý Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhìn nhận quá trình phát triển nhanh của đất nước đang phải đối mặt với bài toán về bất bình đẳng, áp lực đô thị, ô nhiễm, suy giảm gắn kết cộng đồng cũng như yêu cầu về chất lượng sống và quản trị hiện đại.

"Chúng ta đang đặt ra hàng loạt câu hỏi: Làm thế nào để tăng trưởng đi đôi với công bằng? Làm thế nào để phát triển kinh tế không đánh đổi với môi trường sống cũng như những giá trị văn hóa? Làm thế nào để hiện đại hóa mà không làm suy yếu cộng đồng? Và làm thế nào để người dân không chỉ có thu nhập cao hơn mà thực sự có cuộc sống tốt đẹp hơn, an toàn, hạnh phúc và có nhiều cơ hội để phát triển hơn?" - ông đặt vấn đề.

Từ đây, ông Sửu cho rằng xã, phường xã hội chủ nghĩa không phải là một danh hiệu hành chính hay mô hình quản lý kiểu cũ mà là một mô hình phát triển để người dân cảm nhận được chủ nghĩa xã hội trong chính cuộc sống hàng ngày.

"Người dân không cảm nhận chủ nghĩa xã hội qua khẩu hiệu mà cảm nhận qua trường lớp nơi con em họ đang học, qua hệ thống y tế họ được chăm sóc, môi trường họ chung sống, sự minh bạch, cơ hội phát triển, thái độ phục vụ và cảm giác họ được tôn trọng" - ông phân tích thêm.

GS.TS Nguyễn Quốc Sửu cho rằng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa trong thế kỷ 21 khác căn bản với mô hình xã hội chủ nghĩa thời kỳ bao cấp. Mô hình này dựa trên kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, quản trị hiện đại và phát huy vai trò làm chủ của nhân dân. Ngoài ra, trong mô hình còn có kinh tế phát triển, chính quyền số, đổi mới sáng tạo, quản trị hiện đại, con người được sống một cách hoàn thiện và cộng đồng thì rất mạnh.

Trong đó, theo ông Sửu, trụ cột thứ nhất là nền kinh tế phát triển bao trùm, hiện đại, nhân văn. Đó phải là nền kinh tế khuyến khích sáng tạo, làm giàu chính đáng, thúc đẩy kinh tế tư nhân phát triển, ứng dụng mạnh mẽ khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Đồng thời, mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận việc làm, giáo dục, dịch vụ công và cơ hội vươn lên.

"Tôi tâm đắc với câu nói 'kinh tế không phải là mục tiêu cuối cùng mà là công cụ để nâng cao chất lượng sống của người dân'" - ông Sửu chia sẻ.

Trụ cột thứ hai là chính quyền số và quản trị hiện đại. Đó phải là mô hình chính quyền số, quản trị dữ liệu, minh bạch, trách nhiệm giải trình cao, phản hồi nhanh và lấy người dân làm trung tâm. Ông Sửu khẳng định đây chính là nền tảng để xây dựng một chính quyền gắn với dân hơn, minh bạch, hiệu quả và nhân văn hơn.

Trụ cột thứ ba là con người phát triển toàn diện. Mục tiêu cao nhất của chủ nghĩa xã hội không phải là xây dựng bộ máy mà là phát triển con người. Mô hình này cần hướng tới hình thành một hình mẫu công dân mới, đó là tự chủ sáng tạo, là trách nhiệm xã hội, là học tập suốt đời và có năng lực số.

Trụ cột thứ tư là cộng đồng mạnh và có năng lực tự quản. Xã, phường xã hội chủ nghĩa không chỉ là nơi có chính quyền tốt mà phải là nơi có cộng đồng mạnh. Theo ông, cộng đồng mạnh là xây dựng lòng tin giữa các thành viên trong cộng đồng, cùng nhau hành động vì lợi ích chung. Cộng đồng tự giải quyết những vấn đề nội tại và bảo vệ phát triển môi trường sống chung.

Trụ cột thứ năm là môi trường sống xanh và nhân văn. Xã, phường xã hội chủ nghĩa là mô hình tăng trưởng kinh tế nhưng đồng thời là mô hình phát triển xanh và nhân văn, phát triển không thể đánh đổi môi trường sống và phẩm giá của con người.

Trụ cột cuối cùng là dân chủ thực chất. Ông Sửu nhấn mạnh một mô hình xã hội chủ nghĩa hiện đại không thể thiếu dân chủ. Người dân được biết thông tin minh bạch, công khai, tham gia thảo luận chính sách. Người dân được quyết định cùng cộng đồng và kiểm tra hoạt động của chính quyền. Dân chủ không làm suy yếu quản trị mà nó nâng cao chất lượng của quản trị.

Ông nhìn nhận xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa không thể làm theo phong trào mà là quá trình có hệ thống, có căn cứ và khả năng điều chỉnh.

"Có thể làm sandbox thể chế, tạo ra không gian an toàn để thử nghiệm chính sách mới mà không gây rủi ro cho hệ thống và triển khai theo quy mô nhỏ, thu thập dữ liệu từ thực tiễn. Từ đó làm căn cứ quyết định, rút kinh nghiệm từ thể chế rồi nhân rộng mô hình khi thành công... Chúng ta không nên tìm một mô hình hoàn hảo ngay từ đầu mà cần xây dựng mô hình có khả năng tự học hỏi và tự hoàn thiện" - ông đề xuất.

Thí điểm xã, phường xã hội chủ nghĩa: Tránh hình thức, chạy theo danh hiệu

Thiếu tướng Nguyễn Văn Sáu cho rằng cần triển khai sớm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa, trong quá trình thí điểm phải luôn lưu tâm tránh hình thức, chạy theo danh hiệu hoặc các báo cáo không phản ánh đúng thực tế.

Nguyên Bộ trưởng nói về bí quyết để thành công khi thí điểm xã, phường XHCN

Để thí điểm xã, phường xã hội chủ nghĩa, nguyên Bộ trưởng Cao Đức Phát chia sẻ bí quyết thành công của chương trình nông thôn mới là tổ chức như một cuộc vận động với sự lãnh đạo của Đảng và sự tham gia của cả xã hội.

Sau xã, phường có thể có những tỉnh, thành xã hội chủ nghĩa

Từ thí điểm ở phạm vi cấp xã, mô hình sẽ được nhân rộng, khi phát triển cao hơn thì có thể có những tỉnh hoặc thành phố xã hội chủ nghĩa.