Sự bùng nổ của UAV cỡ nhỏ, cảm tử, bầy đàn, điều khiển bằng cáp quang và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đã biến chúng thành mối đe dọa thường trực, buộc các quốc gia phải xây dựng kiến trúc phòng thủ chống UAV nhiều lớp với ba nhóm công nghệ cốt lõi: phát hiện-nhận dạng, chế áp mềm và tiêu diệt cứng.
Thị trường hệ thống công nghệ chống UAV (C-UAS - Counter-Unmanned Aircraft Systems - Hệ thống chống máy bay không người lái) toàn cầu đạt khoảng 9,17 tỷ USD năm 2026 và dự báo tăng mạnh lên gần 30 tỷ USD vào đầu thập niên 2030, phản ánh mức độ cấp thiết của cuộc đua này.
Cuộc xung đột Nga-Ukraine cùng các cuộc đối đầu tại Trung Đông và khu vực Israel-Iran-Hezbollah từ năm 2025 trở đi, đã chứng minh rõ ràng rằng UAV giá rẻ kết hợp tên lửa và rocket đang vượt qua khả năng ứng phó của hệ thống phòng không truyền thống.
Chi phí bắn hạ một UAV bằng tên lửa đắt đỏ có thể cao gấp hàng trăm đến hàng nghìn lần giá trị mục tiêu, tạo ra nghịch lý kinh tế-quân sự buộc phải tìm kiếm giải pháp tối ưu hơn.
Kiến trúc phòng thủ chống UAV hiện đại do đó được tổ chức theo chuỗi tiêu diệt liên hoàn gồm ba nhóm chức năng bổ trợ lẫn nhau, không nhóm nào có thể thay thế hoàn toàn nhóm còn lại.
Nhóm công nghệ phát hiện và nhận dạng UAV trong hệ thống công nghệ chống UAV (C-UAS)
Nhóm công nghệ phát hiện, nhận dạng và theo dõi đóng vai trò nền tảng. Radar chuyên dụng, đặc biệt là radar mảng pha điện tử chủ động kết hợp trí tuệ nhân tạo, vẫn là lớp cảm biến chủ lực nhờ khả năng hoạt động mọi thời tiết, ngày đêm và phát hiện mục tiêu có diện tích phản xạ rất nhỏ ở cự ly xa.
Các hệ thống điển hình như AN/TPQ-50 của Mỹ, Spexer 2000 của Đức hay ELM-2026 của Israel có thể theo dõi hàng chục mục tiêu đồng thời trong không gian ba chiều và tự động phân loại dựa trên tốc độ cùng quỹ đạo bay.
Tuy nhiên, UAV cỡ nhỏ bay thấp ở độ cao vài chục mét vẫn tạo ra vùng mù cố hữu, đòi hỏi phải bổ sung cảm biến quang điện tử, hồng ngoại để nhận dạng trực quan và xác minh chéo.
Trinh sát vô tuyến điện thụ động phát hiện tín hiệu điều khiển và định vị vệ tinh mang ưu điểm khó bị phát hiện ngược, nhưng gần như vô hiệu trước UAV tự hành hoặc điều khiển bằng cáp quang.
Cảm biến âm thanh phát hiện tiếng động cơ và cánh quạt đặc biệt hiệu quả với UAV cỡ nhỏ ở khoảng cách gần.
Xu hướng bắt buộc hiện nay là hợp nhất đa cảm biến kết hợp trí tuệ nhân tạo, giúp giảm báo động giả, nâng cao độ chính xác nhận dạng và rút ngắn thời gian từ phát hiện đến quyết định xuống chỉ còn vài giây.
Chế áp mềm và tiêu diệt cứng: Hai lớp then chốt của phòng thủ công nghệ chống UAV nhiều lớp
Nhóm công nghệ chế áp mềm hướng tới vô hiệu hóa khả năng điều khiển và dẫn đường của UAV mà không phá hủy vật lý.
Chế áp vô tuyến khiến UAV mất liên lạc, tự động quay về điểm xuất phát hoặc hạ cánh khẩn cấp vẫn là biện pháp phổ biến nhất nhờ chi phí thấp và triển khai nhanh.
Tuy nhiên, hiệu quả giảm mạnh trước UAV điều khiển bằng cáp quang hoặc UAV tự hành hoàn toàn. Đánh lừa tín hiệu định vị vệ tinh khiến UAV nhận sai vị trí và bay lệch hướng phù hợp khi bảo vệ khu vực rộng lớn, nhưng đòi hỏi kiểm soát chặt để tránh ảnh hưởng đến hệ thống dân sự.
Biện pháp chiếm quyền điều khiển chủ yếu áp dụng với UAV thương mại cỡ nhỏ, cho phép lực lượng phòng thủ tiếp quản và ép hạ cánh an toàn để thu hồi, giám định.
Nhóm công nghệ này mang ưu thế về tính kinh tế và giảm thiểu thiệt hại thứ cấp, nhưng ngày càng bị thách thức bởi sự tiến hóa của UAV.
Nhóm công nghệ tiêu diệt cứng nhằm phá hủy hoàn toàn mục tiêu bằng động năng hoặc năng lượng định hướng. Pháo phòng không chống UAV sử dụng đạn nổ lập trình theo thời gian hoặc đạn cận đích tạo mảng mảnh sát thương, mang lại chi phí mỗi phát bắn thấp hơn nhiều so với tên lửa, tiêu biểu như hệ thống Skynex của Đức.
Tên lửa phòng không được dành cho UAV cỡ lớn hoặc cảm tử tầm xa mang đầu nổ mạnh, dù chi phí đánh chặn cao. Xu hướng nổi bật nhất hiện nay là UAV đánh chặn UAV, sử dụng máy bay không người lái cỡ nhỏ tốc độ cao để truy đuổi và tiêu diệt với chi phí chỉ vài nghìn đến 15.000 nghìn USD mỗi chiếc.
Hệ thống MEROPS đã chứng minh hiệu quả cao khi đánh chặn hàng nghìn UAV kiểu Shahed với tỷ lệ thành công lên tới khoảng 95% theo các báo cáo thực chiến.
Vũ khí laser năng lượng cao phát triển nhanh nhờ tốc độ giao chiến gần như tức thời và chi phí mỗi lần bắn cực thấp, song hiệu quả phụ thuộc điều kiện thời tiết và chỉ tiêu diệt được một mục tiêu tại một thời điểm.
Để đối phó với bầy đàn, vũ khí vi ba công suất lớn như hệ thống Leonidas của Epirus sử dụng công nghệ bán dẫn Gallium Nitride thay ống chân không truyền thống, cho phép thu nhỏ kích thước, giảm tiêu thụ năng lượng và phát xung điện từ trên vùng không gian rộng để gây quá tải, phá hủy vi mạch cùng hệ thống điều khiển của nhiều UAV cùng lúc.
Hệ thống này đã được tích hợp trên nhiều nền tảng từ cố định đến di động và robot tự hành.
Có thể thấy rõ rằng mỗi lớp công nghệ đều sở hữu ưu điểm và hạn chế riêng biệt. Radar và cảm biến quang học mạnh về phát hiện nhưng có vùng mù; chế áp mềm rẻ và an toàn nhưng dễ bị vô hiệu hóa bởi UAV tự hành hoặc UAV cáp quang; tiêu diệt cứng quyết định nhưng đắt đỏ hoặc bị hạn chế bởi thời tiết và số lượng mục tiêu đồng thời.
Chính sự bổ trợ lẫn nhau giữa ba nhóm công nghệ trong kiến trúc phòng thủ nhiều lớp mới, tạo nên khả năng ứng phó toàn diện trước mối đe dọa UAV ngày càng phức tạp.
Các quốc gia có tiềm lực quân sự hàng đầu đang đẩy mạnh đầu tư theo hướng này, kết hợp trí tuệ nhân tạo để rút ngắn chuỗi tiêu diệt và tối ưu chi phí, nhằm duy trì ưu thế trên chiến trường hiện đại nơi UAV đã trở thành vũ khí phổ biến và nguy hiểm bậc nhất.
(Theo airsight.com, uasfeed.com, intelligencecommunitynews.com, flightbrief.news, marketsandmarkets.com, unmannedairspace.info)
.svg){kind=icon}
