Bối cảnh mới và những yêu cầu mới
Đảng và Nhà nước ta luôn xác định thông tin là nhu cầu thiết yếu, là một trong những quyền cơ bản của con người, là nguồn lực phát triển quan trọng của đất nước. Thông tin, tri thức đang trở thành yếu tố then chốt giúp rút ngắn khoảng cách phát triển giữa các vùng, miền.
Thời gian qua, rất nhiều chương trình, dự án, đề án đã được triển khai để giảm nghèo thông tin cho người dân, đặc biệt là tại những địa bàn khó khăn, đặc biệt khó khăn như miền núi, hải đảo, vùng sâu, vùng xa, khu vực biên giới. Kết quả thu được rất đáng khích lệ.
Theo thống kê mới đây, tính đến đầu năm 2026, hạ tầng 4G đã phủ sóng 99,48% dân số cả nước; 5G phủ sóng khoảng 90% dân số; tỷ lệ hộ gia đình sử dụng cáp quang băng rộng cố định đạt 87,6%. Tính riêng trong giai đoạn 2020-2025, Bộ Khoa học và Công nghệ đã hoàn thành việc xóa “lõm sóng” cho 3.238 thôn, bản.
Có thể thấy, các vùng "lõm sóng" điện thoại và Internet tại địa bàn đặc biệt khó khăn đã được thu hẹp đáng kể, tạo tiền đề quan trọng để thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng, miền.
Tuy nhiên, thực tiễn đang đặt ra những yêu cầu mới với sự hiện diện của không ít “vùng lõm” về kỹ năng, tri thức. Chỉ số đo lường nghèo đa chiều cho thấy, tỷ lệ thiếu hụt chiều thông tin dù có giảm nhưng chất lượng tiếp nhận và năng lực chuyển hóa thông tin thành năng lực sản xuất của người dân vẫn là “điểm nghẽn” lớn ở nhiều địa phương.
Thực tế này đòi hỏi một sự đổi mới căn bản về phương thức giảm nghèo thông tin: Chuyển từ phương thức tuyên truyền thụ động một chiều sang kiến tạo năng lực chủ động tiếp cận và sử dụng thông tin cho cộng đồng.
3 trụ cột mới mang tính “đòn bẩy”
Hướng tới mục tiêu “không để ai bị bỏ lại phía sau”, Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I: từ năm 2026 đến năm 2030 xác định rõ yêu cầu nhiệm vụ: “Đổi mới toàn diện công tác truyền thông theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, đa nền tảng và tương tác hai chiều, bảo đảm truyền tải chính xác, kịp thời các chủ trương, chính sách…”; “Tăng cường năng lực của hệ thống truyền thông các cấp, hình thành mạng lưới thông tin thống nhất từ trung ương đến cơ sở, góp phần nâng cao nhận thức, củng cố niềm tin và huy động sự tham gia chủ động của người dân, doanh nghiệp và cộng đồng…”.
Chuyển hóa chính sách vào cuộc sống, nhiều chuyên gia lưu ý 3 trụ cột mang tính “đòn bẩy” cần được chú trọng triển khai trên hành trình giảm nghèo thông tin trong bối cảnh mới.
Một là đổi mới tư duy cung cấp nội dung, từ "gửi cái mình có" sang "cung cấp cái người dân cần"
Nhiều năm qua, không ít chương trình truyền thông cơ sở vẫn có tư duy hành chính hóa: phát đi những văn bản khô cứng, những thông tin định hướng chung chung thiếu hơi thở đời sống. Muốn thông tin thực sự trở thành "dòng vốn tri thức", nội dung phải được "bản địa hóa" và "đo ni đóng giày" cho bà con.
Đặc biệt, thông tin cần gắn chặt với sinh kế. Người dân vùng cao không chỉ cần biết chính sách chung, họ cần thông tin chính xác về kỹ thuật canh tác thích ứng biến đổi khí hậu, dự báo thời tiết nông vụ, biến động giá nông sản theo ngày hay kỹ năng phòng tránh lừa đảo tài chính...
Hai là trang bị năng lực tiếp nhận và làm chủ thông tin cho người dân
Thước đo hiệu quả của giảm nghèo thông tin không phải là số lượng bản tin phát đi hay số giờ loa radio chạy, mà là khả năng tự tìm kiếm, lọc lựa và ứng dụng thông tin của người dân.
Thông tin cần được trực quan hóa và sử dụng ngôn ngữ bản địa. Việc biên soạn các ấn phẩm, bản tin bằng tiếng dân tộc thiểu số kết hợp hình ảnh trực quan, video ngắn chính là "chìa khóa" để nâng cao năng lực tiếp nhận và ghi nhớ thông tin của bà con. Một báo cáo gần đây của Munch cho biết, trung bình video dạng ngắn nhận được mức độ tương tác cao hơn 2,5 lần so với video dạng dài.
Cần lưu ý, "vùng trống" thông tin thường là nơi dễ tổn thương nhất trước tin giả và lừa đảo trực tuyến. Bởi vậy, cần tăng cường đào tạo kỹ năng nhận diện, phản biện thông tin, tạo dựng "hệ miễn dịch" số cho người dân.
Ba là kết hợp nhịp nhàng giữa phương tiện hiện đại và phương thức truyền thống
Trong thời đại chuyển đổi số, không nên cứng nhắc xóa bỏ phương thức truyền thông cũ, mà nên nâng cấp và kết hợp nhịp nhàng các kênh truyền thông thành một hệ sinh thái đa tầng.
Loa truyền thanh vẫn có thể phát huy tác dụng rất lớn khi chuyển đổi từ hệ thống truyền thanh không dây analog sang loa thông minh ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), cho phép phát bản tin tự động chuyển thể từ văn bản sang giọng nói bằng nhiều tiếng dân tộc khác nhau.
Trong bối cảnh bùng nổ các nền tảng số và mạng xã hội, các nhóm Zalo thôn/bản, fanpage cộng đồng, kênh TikTok chính thống đang trở thành kênh dẫn truyền thông tin chính sách nhanh nhất.
Thế nhưng để tối ưu hiệu quả giảm nghèo thông tin, cần sự kết hợp nhịp nhàng công nghệ số với những “điểm tựa” là các già làng, trưởng bản, người có uy tín tại các địa phương. Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, hiện nay cả nước có 29.626 người có uy tín trong cộng đồng. Thực tế ghi nhận, khi thông tin chính sách được người uy tín trong bản "phiên dịch" qua góc nhìn văn hóa địa phương, tỷ lệ đồng thuận của bà con sẽ đạt mức cao hoặc rất cao.
Hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân
Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh, một trong những định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2026-2030 là “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy, thúc đẩy đột phá chiến lược, kiến tạo hệ sinh thái phát triển mới, bảo đảm quan điểm lấy phát triển để ổn định, ổn định để thúc đẩy phát triển và không ngừng nâng cao đời sống, hạnh phúc của nhân dân…”.
Đổi mới phương thức giảm nghèo thông tin không đơn thuần là một nhiệm vụ kỹ thuật hay truyền thông đơn thuần mà phải thực sự hướng tới việc nâng cao chất lượng cuộc sống người dân từ cơ sở.
Khi thông tin đúng - đủ - kịp thời đến được tay người dân theo cách dễ hiểu và dễ ứng dụng nhất, thì thông tin sẽ chuyển hóa thành tri thức, tri thức chuyển hóa thành năng lực sản xuất, khơi dậy chí khí, khát vọng tự vươn lên thoát nghèo bền vững.
.svg){kind=icon}
