“Hội chứng tuổi 59” và “Hoàng hôn nhiệm kỳ”

Một số cán bộ sắp mãn nhiệm, nghỉ hưu thường có động cơ trục lợi mạnh hơn. Họ làm được điều đó vì chúng ta vẫn thiếu cơ chế kiểm soát, giám sát độc lập”.

Một số cán bộ sắp mãn nhiệm, nghỉ hưu thường có động cơ trục lợi mạnh hơn. Họ làm được điều đó vì chúng ta vẫn thiếu cơ chế kiểm soát, giám sát độc lập”.

LTS: Câu chuyện “thành ủy Bạc Liêu hết tiền trả lương” đã lan tới Cà Mau và đang có nguy cơ xảy ra với nhiều địa phương khác đang là vấn đề được quan tâm vào những ngày cuối năm 2015.

Để làm rõ căn nguyên cội nguồn cũng như giải pháp khắc phục, Tuần Việt Nam đã có cuộc trao đổi với TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn, Giảng viên Chương trình Giảng dạy kinh tế Fulbright.

Xem kỳ 2: "Đúng qui trình": Lá bùa hộ mệnh của nhóm lợi ích

Những điều bất bình thường

Thưa ông, tình trạng ngân sách hết tiền trả lưong cho cán bộ như ở Bạc Liêu và Cà Mau đang có nguy cơ lây lan. Vấn đề đáng quan tâm là quản lý chi tiêu ngân sách ở địa phương đang bộc lộ những điều bất bình thường. Theo ông nguyên nhân nằm ở đâu?

TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn: Có những nguyên nhân mang tính cục bộ, có nguyên nhân mang tính hệ thống. Nhưng, nguyên nhân hệ thống quan trọng hơn cả. Chính nguyên nhân hệ thống đã tạo ra cái gọi là “tâm lý ỷ lại”.

Thứ nhất, lâu nay quản lý ngân sách của chúng ta là ràng buộc “ngân sách mềm”. Nói nôm na có nghĩa là anh xài đi, không đủ thì tôi, tức trung ương sẽ bổ sung cho anh xài. Thay vì phải ràng buộc ngân sách cứng, ngân sách của anh chừng đó, xài hết thì ráng mà chịu, thâm thủng thì ráng mà chịu chứ dứt khoát không có thêm.

Chính cái chúng ta vẫn nói là ràng buộc ngân sách mềm lại là lỗ hổng lớn đã dẫn đến hậu quả như ở Bạc Liêu, Cà Mau. Tình trạng bội chi ngân sách triền miên, chi vượt dự toán, tình trạng đầu tư công vượt dự toán gấp 2–3 lần như thế mọi người đều nhận thấy, ai cũng biết, nhưng chưa được chấn chỉnh. Đó là nguyên nhân có tính hệ thống.

{keywords}
TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn. Ảnh: Duy Chiến.

Thứ hai là năng lực quản lý nhà nước của chúng ta còn yếu, tức năng lực quản trị quốc gia kém. Gần 30 năm qua, hệ thống kinh tế của chúng ta đang chuyển mạnh từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường nhưng năng lực quản lý của bộ máy quản lý nói chung và bộ máy quản lý ngân sách nói riêng vẫn chưa theo kịp. Đây là vấn đề cực kỳ nghiêm trọng.

Thứ ba là phân cấp ngân sách. Trước hết phải nói rằng phân cấp là đúng. Nhưng ở ta có sự nhầm lẫn giữa phần cấp ngân sách và phân cấp quản lý ngân sách. Đây là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau. Chúng ta đang đồng nhất giữa phân cấp ngân sách, cái mà thế giới đang làm và phân cấp quản lý ngân sách, cái chúng ta đang làm. Chúng ta không có phân cấp ngân sách.
Trục trặc nằm ở chỗ năng lực của cấp được phân cấp quản lý không đáp ứng được yêu cầu, điều kiện tiền đề của quá trình phân cấp. Chúng ta chưa chuẩn bị sẵn những điều kiện nền tảng cho nên đã dẫn đến tình trạng như chúng ta đang thấy. Bên cạnh đó, sự lỏng lẻo của hệ thống giám sát đã dẫn đến thực trạng như chúng ta đang chứng kiến.

Như vậy chúng ta vẫn đang thiếu một cơ chế hợp lý

TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn: Một nhà nghiên cứu quản lý kinh tế nổi tiếng đã nói: “ Một chính phủ hiệu quả là một chính phủ gần dân nhất”. Chính quyền địa phương mới là cấp am hiểu người dân ở địa phương đó nhất, hiểu những dịch vụ công nào mà người dân ở đó cần nhất.

Tôi nhắc lại, phân cấp là đúng, nhưng phải đi liền với cơ chế khuyến khích phù hợp. Đằng này chúng ta đang phân cấp một đằng, khuyến khích một nẻo. Từ đây dẫn đến tình trạng quyền lực được phân cấp không phải mang lại lợi ích cho những người thụ hưởng mà lại tạo cơ hội cho số người trục lợi.

Cơ hội lúc “hoàng hôn”

Tình trạng như ông phân tích đã có từ lâu, tại sao bây giờ mới phát sinh mà không phải là những năm trước đây? Hệ quả ở Bạc Liêu, Cà Mau cấp báo điều gì?

TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn: Năm nay là năm bàn giao nhiệm kỳ nên người sắp hết nhiệm kỳ thường có tâm lý sẵn sàng “vung tay quá trán”, làm sao chi thật nhiều là một tâm lý thường thấy.

Mặt khác, do thiết chế ngân sách của chúng ta vẫn còn lỏng lẻo, khiến kẻ trục lợi dễ tìm ra chỗ sơ hở để kiếm chác từ các khoản “nợ gối nợ”.

Ví dụ, năm nay thâm hụt, thu 100 đồng mà chi tới 105, chúng ta lấy 5 đồng của dự toán năm sau bù cho năm nay. Năm sau bị hụt mấy khoản năm trước bị lấy, thì tiếp tục lấy của năm sau nữa. Khoản đó dồn tụ từ năm này qua năm khác, đến một lúc nó rất là lớn.

Tuy nhiên, năm nay Chính phủ đã có động thái thắt chặt chi tiêu bằng cách ra chỉ thị 06 về việc tang cường nhiệm vụ quản lý tài chính ngân sách nhà nước năm 2015 (tháng 4/2015), việc lấy tạm ứng của dự toán năm sau cho năm nay bị siết chặt đã dẫn đến tình trạng như Cà Mau và Bạc Liêu.

Thường thì hàng năm vào thời điểm này người ta đã lấy tiền của năm sau đắp vào những tháng cuối nên mọi chuyện vẫn bình yên, ít nhất ở bề ngoài. Năm nay việc siết lại đã giúp lộ rõ căn bệnh đang được ủ sâu kín, chồng chất…

Giả sử không có động thái siết chặt lại bằng chỉ thị 06 thì nợ cứ tiếp tục gối chồng lên nhau nữa. Tới một lúc quá lớn thì kinh khủng lắm. Cho nên, việc siết lại bằng chỉ thị 06 là đúng, qua đó giúp đã phơi bày ra như chúng ta đang thấy.

Tại sao có hiện tượng “Hiệu ứng tuổi 59”? Tại sao có hiện tượng “Hoàng hôn nhiệm kỳ” như dư luận đang đàm tiếu?

TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn: Một số kẻ trục lợi khi sắp mãn nhiệm, nghỉ hưu thường có động cơ trục lợi mạnh hơn.

Họ làm được điều đó vì chúng ta vẫn thiếu cơ chế kiểm soát, giám sát thật hiệu quả. Chúng ta vẫn thiếu động cơ để xử lý những người làm sai một cách công bằng, công khai minh bạch. Lâu nay cách xử lý cùng lắm là xử lý nội bộ mang tính thỏa hiệp, hoặc dàn xếp cho hạ cánh an toàn.

Nếu chúng ta có một đối trọng giám sát độc lập tôi tin chắc sẽ hạn chế được hiện tượng “hiệu ứng tuổi 59” hay “hoàng hôn nhiệm kỳ” đang khiến dư luận bức xúc.

Trong bối cảnh của chúng ta, hoàn toàn có thể làm được điều này!

Còn nữa

Duy Chiến

 

tin nổi bật

Chính sách sand-box để tạo động lực cho cán bộ

Để đưa con thuyền kinh tế vượt qua những khó khăn và thách thức gay gắt đang chờ ở phía trước, cần có cơ chế sand-box để tạo động lực và bảo vệ khu vực công.

"Việc cần làm ngay" trong lựa chọn cán bộ cấp cơ sở

Xem xét, đánh giá cán bộ ngay từ cơ sở thông qua việc lấy phiếu tín nhiệm theo định kỳ cần phải được xem là việc “cần làm ngay”.

Vài điều suy nghĩ về Tết cổ truyền dân tộc

Chúng ta đã ăn xong cái Tết kéo dài nhiều ngày, nhưng tôi vẫn muốn nói lại một số điều đang níu kéo, cản trở các bà, các mẹ của chúng ta trong dịp Tết.

Nhà trí thức có nên giàu không?

Đầu Xuân mới, xin bàn về một chủ đề tương đối nhạy cảm nhưng lại hết sức thực tế: Nhà trí thức có nên giàu không?

"Từ chức 20" nhìn từ "Khoán 10"

Xin gọi năm 2022 vừa kết thúc là năm ‘Từ chức 20’ từ Kết luận số 20-TB/TW ngày 8.9.2022 của Bộ Chính trị.

Quốc phục nam của người Việt

Thời gian trước đây, cộng đồng mạng nói nhiều đến bộ quần áo của một vị đại sứ nọ mặc trong buổi lễ trình Quốc thư. Người bảo chẳng giống ai, người thì bảo như vậy cho khỏi “đụng hàng”.

Vượt nguy, tận cơ

Đáng nói hơn con số là thông điệp: Trong một thế giới nhiều bất trắc, đổi thay, đầy gam màu sáng tối rất cần “vượt nguy, tận cơ”, “tư duy lại, thiết kế lại, xây dựng lại”, và càng cần “hành động quyết liệt, khôn khéo, linh hoạt”.

“Giá như chúng ta quyết liệt hơn”

Một năm đã qua với những niềm vui, nỗi buồn pha lẫn sự trăn trở. Giá như chúng ta có cách điều hành quyết liệt, khôn khéo hơn nữa thì kết quả sẽ còn tích cực hơn.

Thách thức và triển vọng kinh tế năm 2023

Thế giới đang thay đổi rất nhanh cả về địa chính trị và cách mạng công nghệ, mở ra thời cơ mới rất lớn cho Việt Nam nếu biết tận dụng.

‘Chính phủ Việt Nam đã có những kết quả kinh tế xuất sắc’

Việt Nam duy trì vị trí dẫn đầu là nước xuất khẩu hàng hóa lớn nhất trong số các nước ASEAN vào thị trường EU.

Chào năm mới 2023: Từ khát vọng đến hành động

Bước vào năm 2023, Việt Nam ghi nhận một kỷ lục mới trong suốt hàng ngàn năm xây dựng và bảo vệ đất nước: dân số chính thức đạt 100 triệu người, trở thành quốc gia đông dân số thứ 15 trên thế giới.

Tết là dịp để kích cầu

“Tết” với người Việt là thời điểm được nghỉ khá dài theo luật lao động. Ở đây, xin không bàn luận góc độ phong tục, tập quán, văn hóa truyền thống mà nhìn Tết ở góc độ kinh tế.

Người gửi tiền bỗng trở thành nhà đầu tư bảo hiểm

Việc những người gửi tiền tiết kiệm ngân hàng tố bị lừa trở thành nhà đầu tư bảo hiểm là có thật, đang gây nhức nhối. Song, vì điều đó mà có những quy định kỹ thuật thắt chặt dịch vụ này cũng không nên”.

Nỗi xót xa và niềm phẫn uất mang tên ‘đăng kiểm’

Hệ thống đăng kiểm đang bộc lộ những tệ hại tồn đọng của nó trước con mắt của bàn dân thiên hạ, muốn chữa trị cần tách bạch toàn bộ chức năng quản lý.

Lời giải bài toán hóc búa mang tên bất động sản

Bất động sản hiện nay không dừng ở đầu cơ đất đai mà là ngành kinh tế quan trọng thông qua các sản phẩm công nghiệp, nhà ở và nghỉ dưỡng.