Trước những diễn biến ngày càng bất thường của thời tiết và khí hậu, TS. Nguyễn Ngọc Huy, chuyên gia về biến đổi khí hậu và cảnh báo thiên tai, vừa đưa ra những nhận định về đợt nắng nóng sắp tới, đồng thời lý giải thêm về sự bất ổn định của hệ thống khí hậu.
VietNamNet xin đăng tải để bạn đọc có thể tham khảo và có kế hoạch phòng, chống thiên tai, không để bị động.
Khi nói về thời tiết cực đoan, chúng ta chỉ nói về các hiện tượng mưa, nắng, gió... trong một khoảng thời gian ngắn. Nhưng khi nói về biến đổi khí hậu, chúng ta cần nhìn nhận sự biến động của nó trên cơ sở phân tích và so sánh trong một khoảng thời gian đủ dài, thông thường là 30 năm.
Hôm nay, tôi mang đến số liệu dự báo nền nhiệt của tuần sắp tới (21-26/6) để so sánh với số liệu nhiệt độ từng ghi nhận trong cùng thời kỳ giai đoạn 1981-2010, nhằm xem xét mức độ biến động hiện nay.
Trong hình là kết quả trung bình của 12 lần chạy mô hình CFSv2, cho ra 48 kết quả dự báo về nền nhiệt trung bình giai đoạn 19-26/6/2026, so sánh với mức trung bình cùng thời kỳ (giai đoạn 19-26/6) của thời đoạn tham chiếu 1981-2010.
Dữ liệu cho thấy nhiệt độ không khí ở độ cao 2m so với mặt đất (nhiệt độ khí tượng) nóng hơn bất thường so với mức trung bình của cùng thời kỳ. Cụ thể, khu vực Bắc Bộ có nhiệt độ trung bình cao hơn từ 5-7 độ C so với cùng kỳ các năm trước. Tại Bắc Trung Bộ, mức chênh lệch phổ biến từ 3,5-6 độ, trong khi khu vực Trung Bộ ghi nhận nền nhiệt cao hơn khoảng 1,5-2 độ so với trung bình nhiều năm.
Điều này cho thấy đợt nắng nóng trong tuần tới sẽ rất gay gắt so với cùng giai đoạn Hạ chí của thời kỳ 1981-2010, đặc biệt là tại khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ.
Sự bất ổn định
Vấn đề ở chỗ, xu hướng gia tăng nhiệt độ toàn cầu nói chung và tại Việt Nam nói riêng, ngoài tính chất tịnh tiến còn mang tính bất ổn định.
Chẳng hạn, ngay sau đợt nắng nóng từ ngày 21-26/6 sẽ là một giai đoạn mát hơn. Các mô hình dự báo cho thấy nhiệt độ trung bình trong giai đoạn 27-29/6 tại Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ có thể thấp hơn trung bình nhiều năm từ 1,5-2 độ.
Sự bất ổn định của hệ thống khí hậu tạo ra những ngày nắng nóng cực đoan, đồng thời làm cho sự chênh lệch nhiệt độ trở nên rõ rệt và đột ngột trong một khoảng thời gian ngắn. Điều này khiến con người và hệ sinh thái rất khó thích nghi kịp thời.
Nhiệt độ đóng vai trò trung tâm trong việc chi phối khí quyển. Khi học vật lý phổ thông, chúng ta biết rằng nhiệt độ càng cao thì chuyển động của các hạt vật chất trong không khí càng mạnh, dẫn đến sự giãn nở của không khí.
Sự giãn nở này làm thay đổi khí áp. Trong khi đó, khí áp luôn có xu hướng được “lấp đầy” khi không khí từ vùng khí áp cao (không khí lạnh) dịch chuyển vào vùng khí áp thấp (không khí nóng). Quá trình này trong hệ thống khí quyển tạo ra gió. Sự chênh lệch khí áp càng lớn thì gió càng mạnh.
Như vậy, các đới gió mùa hay còn gọi là gió tín phong (gió mậu dịch), vốn được thiết lập từ hàng triệu năm nay cùng với quá trình hình thành của Trái Đất, đã không còn thực sự “tín phong” như trước. Thay vào đó, sự hỗn loạn về nhiệt độ cục bộ tạo ra những đợt gió mạnh đi ngược lại quy luật thông thường của gió tín phong. Đó cũng là lý do vì sao chúng ta ngày càng chứng kiến nhiều hiện tượng giông lốc hơn.
Ở các đô thị có mật độ xây dựng cao, bề mặt đô thị chủ yếu là bê tông nên hấp thụ nhiệt mạnh và tạo ra các đảo nhiệt đô thị. Các đảo nhiệt này thường có khí áp thấp hơn khu vực xung quanh do sự giãn nở của không khí. Khi có không khí lạnh tràn về, chúng sẽ hình thành hai loại gió: một loại là gió đối lưu phát triển theo phương thẳng đứng, mang hơi nóng lên các tầng khí quyển cao hơn; loại còn lại là gió ngang từ khu vực xung quanh thổi vào. Cả hai loại gió này khi gặp không khí lạnh ở tầng cao sẽ hình thành mây giông mạnh và gây ra những trận mưa cực đoan tại chỗ với cường suất lớn.
Để thích ứng với tính chất bất ổn định của hệ thống khí hậu, điều quan trọng là phải giảm diện tích bê tông trong đô thị, đồng thời tăng diện tích mặt nước và cây xanh. Khó khăn ở chỗ, mỗi mét vuông đất đô thị hiện nay có giá trị quá cao. Không ai dễ dàng đánh đổi hàng trăm triệu đồng cho 1m² đất chỉ để trồng thêm một cây xanh. Và như thế, vòng luẩn quẩn của quá trình thích ứng tự phát cứ tiếp diễn: nóng quá thì bật điều hòa; càng bật nhiều điều hòa thì môi trường xung quanh lại càng nóng hơn.
Cơ quan khí tượng cảnh báo đợt nắng nóng gay gắt sắp đạt đỉnh tại miền Bắc, trong đó Thủ đô Hà Nội cùng hai tỉnh Hưng Yên, Ninh Bình là tâm điểm chịu mức nhiệt cao nhất lên tới 39 độ.
Dự báo thời tiết ngày 21/6/2026, nắng nóng có xu hướng gia tăng mạnh ở khu vực trung du và đồng bằng Bắc Bộ, vùng núi vẫn có mưa giông. Trung Bộ duy trì trạng thái khô nóng diện rộng, còn Nam Bộ mưa rải rác vào chiều tối.
El Nino đã chính thức hình thành và có khả năng phát triển rất mạnh trong năm 2026. Liệu Việt Nam có tái diễn đợt nắng nóng kéo dài hơn 1 tháng như năm 2015, cùng với nguy cơ hạn hán và xâm nhập mặn gia tăng?
.svg){kind=icon}
