Những cách dùng dữ liệu giám sát lời hứa của các chính trị gia

Cách đây đúng 50 năm, ông Nguyễn Hữu Triệu - cử tri phường Long Trường (TPHCM) đã tham gia cuộc bầu cử Quốc hội chung của cả nước đầu tiên sau thống nhất - Quốc hội khóa 6 (1976-1981).

Từ đó đến nay, ông đều đặn tham gia và thực hiện quyền công dân qua các cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp của mỗi nhiệm kỳ.

Vị cử tri cao niên đánh giá, điểm đáng chú ý của cuộc bầu cử nhiệm kỳ 2026-2031 thể hiện ở chương trình hành động của các ứng viên. Trong đó, thông tin tiểu sử và chương trình hành động rõ ràng và được gắn với chức trách, nhiệm vụ mà mỗi ứng viên đang đảm nhận.

Ngoài ra, ông cho biết thêm, trước khi tới vòng tiếp xúc trực tiếp cử tri, các ứng cử viên đã được Ủy ban MTTQ Việt Nam các cấp tổ chức hiệp thương 3 lần. Do đó, mỗi ứng cử viên đại biểu Quốc hội hay Hội đồng nhân dân thành phố đều là người ưu tú được lựa chọn.

Mặt khác, số dư cao còn thể hiện tính dân chủ của cuộc bầu cử. Ở cấp Quốc hội hay Hội đồng nhân dân thành phố thì số dư đều là 40%, tức là chọn 3 trong 5 ứng viên.

“Trong 5 người ưu tú thì chọn 3 người ưu tú nhất, tỷ lệ chọn được đúng người có tài rất cao”, ông Triệu nói và đánh giá cao về chất lượng của các ứng viên đại biểu Quốc hội khóa 16 tại đơn vị bầu cử số 11, TPHCM.

Cũng nói về chất lượng ứng cử viên kỳ bầu cử này, cử tri Nguyễn Văn Sơn ở phường Tân Sơn (TPHCM), nhận xét rất khó để lựa chọn giữa các ứng cử viên đại biểu Quốc hội khóa 16 tại đơn vị bầu cử số 8. Bởi theo ông, cả 5 ứng viên có trình độ, năng lực và kinh nghiệm công tác đồng đều ở các lĩnh vực khác nhau. Ứng viên nào cũng xứng đáng trở thành đại biểu Quốc hội.

Con trai của cử tri Sơn cũng hỏi ý kiến về việc sẽ bầu ai nhưng bản thân ông không biết trả lời sao vì rất khó lựa chọn.

“Tôi chỉ khuyên cháu đọc kỹ tiểu sử, chương trình hành động và tìm hiểu thêm thông tin của các ứng viên trước khi ra quyết định”, ông Sơn nói.

Theo PGS Nguyễn Văn Thăng Long - Phó chủ nhiệm bộ môn Truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam - thì ý nghĩa sâu sắc nhất của kỳ bầu cử nằm ở việc lựa chọn những cá nhân tiêu biểu về cả tư duy lẫn đạo đức để thể chế hóa các nghị quyết quan trọng thành những chính sách thực tiễn, thúc đẩy kinh tế - xã hội và nâng cao vị thế quốc gia.

Đặc biệt, sự xuất hiện của những đại biểu là những trí thức, chuyên gia trong các lĩnh vực như truyền thông, giáo dục và quản trị sẽ là luồng gió mới giúp nâng cao tính chuyên nghiệp, hiệu quả trong hoạt động lập pháp cũng như giám sát tối cao.

Bàn về khía cạnh giữ lời hứa của các ứng viên trước cử tri và nhìn rộng ra về bức tranh bầu cử ở các quốc gia trên thế giới, ông Long nhận định câu chuyện về việc giám sát lời hứa tranh cử đã chuyển dịch mạnh mẽ từ những cuộc tranh luận chính trị thuần túy sang mô hình quản trị dựa trên dữ liệu và công nghệ dân quyền.

Tại các quốc gia phát triển, việc người dân theo dõi sát sao lộ trình thực hiện cam kết của đại biểu không được xem là sự đối lập cực đoan, mà trái lại, đây được coi là một công cụ giúp tăng cường niềm tin của công chúng và thúc đẩy trách nhiệm giải trình của chính giới.

Ông dẫn chứng, tại Canada, dự án Polimeter do các nhà khoa học chính trị tại Đại học Laval (Quebec) khởi xướng là một minh chứng điển hình cho việc áp dụng tư duy học thuật vào giám sát chính sách. Thay vì để các đảng phái tự tranh cãi, các giáo sư và sinh viên nghiên cứu sẽ trực tiếp phân loại hàng trăm lời hứa của Thủ tướng và Chính phủ dựa trên các bằng chứng thực tế như thông cáo báo chí, dự luật đã ban hành hoặc báo cáo ngân sách.

Điểm đặc biệt của Polimeter là cách các nhà khoa học trung lập hóa các dữ liệu chính trị phức tạp thành những chỉ số dễ hiểu. Mỗi lời hứa sẽ được theo dõi xuyên suốt nhiệm kỳ và cập nhật trạng thái liên tục, giúp cử tri không bị lạc lối trong rừng thông tin. Đây là mô hình giám sát tĩnh - nơi dữ liệu tự lên tiếng, tạo ra một môi trường chính trị văn minh - nơi kết quả thực thi được ưu tiên hàng đầu.

Còn tại Australia, RMIT ABC Fact Check là dự án hợp tác điển hình giữa Đại học RMIT và Đài truyền hình quốc gia Australia (ABC) nhằm vận hành công cụ "Election Promise Tracker". Thay vì những nhận định cảm tính, hệ thống này sử dụng phương pháp luận khoa học để phân loại các lời hứa tranh cử của Chính phủ Liên bang thành các trạng thái cụ thể như: "Đã thực hiện", "Đang triển khai", "Đình trệ" hoặc "Thất hứa".

Bằng cách đối chiếu dữ liệu ngân sách và lịch trình lập pháp thực tế, dự án đã tạo ra một chuẩn mực về trách nhiệm giải trình, buộc các chính trị gia phải thận trọng hơn trong cam kết. Mô hình hợp tác chính thức của dự án này đã khép lại vào đầu năm 2024 để chuyển giao sang đơn vị chuyên trách của ABC.

Một hướng tiếp cận khác rất phù hợp với việc giám sát đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp là mô hình Promise Tracker được phát triển bởi Trung tâm Truyền thông Dân quyền thuộc Viện Công nghệ Massachusetts (MIT). Đây là mô hình đang được áp dụng hiệu quả tại Kenya thông qua tổ chức Mzalendo Trust.

Khác với các hệ thống theo dõi cấp quốc gia, Promise Tracker tập trung vào các vấn đề dân sinh sát sườn tại địa phương như hạ tầng, y tế và giáo dục. Người dân sử dụng ứng dụng di động để trực tiếp báo cáo tiến độ các công trình hoặc dịch vụ mà đại biểu đã cam kết tại địa bàn mình sinh sống. Những dữ liệu thực địa này sau đó được tổng hợp thành các bản đồ số sinh động, giúp các buổi tiếp xúc cử tri trở nên thực chất hơn, khi cả đại biểu và người dân đều có trong tay những bằng chứng cụ thể để thảo luận về giải pháp thay vì chỉ dừng lại ở những lời hứa suông.

"Xu hướng chung của thế giới là chuyển từ giám sát bằng cảm xúc sang giám sát bằng dữ liệu trong hoạt động bầu cử" - PGS Long nói với PV VietNamNet sau khi nêu ra 3 ví dụ cụ thể.

Quay trở lại với Việt Nam, ông đánh giá trong bối cảnh đẩy mạnh chuyển đổi số và xây dựng chính phủ điện tử, việc công khai rộng rãi chương trình hành động của đại biểu ứng cử trên các nền tảng số là một bước đi đầy hứa hẹn.

Điều này không chỉ giúp cử tri dễ dàng đồng hành cùng đại biểu mà còn tạo tiền đề để các nhà khoa học, chuyên gia tham gia đóng góp ý kiến phản biện, giúp những cam kết chính trị thực sự trở thành những giá trị thiết thực cho cộng đồng.

Sự kết hợp giữa quyền làm chủ của nhân dân và sức mạnh của dữ liệu mở sẽ là bệ phóng quan trọng để nâng cao hiệu lực quản trị nhà nước trong nhiệm kỳ tới, PGS Long kỳ vọng.

Hình ảnh đặc biệt ở Trường Sa trước ngày bầu cửGiữa trùng khơi Tổ quốc, cán bộ, chiến sĩ và người dân trên đặc khu Trường Sa sẵn sàng cho ngày hội lớn, thực hiện quyền công dân và khẳng định chủ quyền thiêng liêng của Việt Nam.