3 nghĩa ít người biết đến của từ ‘tơi bời’

Ta thường dùng từ “tơi bời” để chỉ trạng thái “bị tàn phá mạnh mẽ và dồn dập” (Từ điển tiếng Việt, Hoàng Phê chủ biên). Thực tế từ này vốn có những mà ít người biết đến.

“Bạn đi đâu mà quần áo nhếch nhác vậy?” – “Tôi mới lén mẹ đi chơi điện tử, thế là về bị một trận tơi bời”.

Trong cuộc sống, hẳn chúng ta đã không còn xa lạ gì với từ “tơi bời”, một từ dùng để chỉ trạng thái thê thảm, rệu rã. Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học do GS Hoàng Phê chủ biên định nghĩa: “Tơi bời (tính từ): Tả tơi không còn ra hình thù gì nữa, do bị tàn phá mạnh mẽ và dồn dập. Khu vườn tơi bời sau cơn bão. Đánh cho tơi bời. Lòng đau đớn tơi bời (nghĩa bóng)”.

Tuy phổ biến là thế nhưng ít ai biết được rằng, từ “tơi bời” trước đây còn có những nét nghĩa khác vô cùng thú vị.

Nét nghĩa thứ nhất của “tơi bời” xuất hiện trong Từ điển từ cổ của PGS Vương Lộc. Tư liệu này giải thích “tơi bời”“rối rít, vội vã”. Nghĩa này đã được đề cập đến trong nhiều tác phẩm văn học trung đại, đặc biệt là các tác phẩm truyện thơ, điển hình có thể kể tới:

- Thay quần đổi áo tơi bời (Tức “thay quần áo vội vã”, Truyện Nhị Độ Mai, câu 1443)

- Quan quân sắm sửa tơi bời (Tức “quan quân chuẩn bị một cách rối rít, vội vàng”, Truyện Nhị Độ Mai, câu 2537)

- Tơi bời tưới lửa, tìm người lao xao (Tức “vội vàng tưới lửa, hối hả tìm người”, Truyện Kiều, câu 1656).

Bên cạnh đó, Từ điển từ cổ của học giả Vương Lộc còn nêu ra một nét nghĩa thứ hai của “tơi bời”“lung tung, mất trật tự”. Nét nghĩa này đã xuất hiện trong nhiều trường hợp, chẳng hạn nó đã từng có mặt tại cụm từ “chạy tơi bời”, được ghi nhận trong Từ điển Việt Pháp của nhà nghiên cứu J. F. M. Génibrel (Nhà xuất bản Sài Gòn năm 1988). Cụm từ này được Nhà nghiên cứu J. F. M. Génibrel giảng là “chạy lung tung, không có trật tự”.

Ngoài hai nghĩa trên, “tơi bời” còn có một nghĩa thứ ba được ghi nhận trong Việt Nam Tự điển của học giả Lê Văn Đức và Lê Ngọc Trụ. Tư liệu này đã giảng như sau: “Tơi bời: Tưng bừng, rộn rã lên, ai cũng nghe cũng thấy: Đánh chửi tơi bời. Cá lội tơi bời. Chợt nghe chín khúc tơi bời (HT), Một đoàn ngục tốt tơi bời (Nhị Độ Mai)”.

Như thế rõ ràng bên cạnh nghĩa hiện hành là “tơi tả, xác xơ, bị tàn phá nặng nề”, “tơi bời” xưa kia còn có những nét nghĩa vô cùng thú vị.

Các nghĩa trên tuy ba mà một, vì “rối rít, vội vã” thì dễ dẫn đến “lung tung, mất trật tự” và trở nên “tưng bừng, ai cũng thấy”.

Còn nghĩa “tả tơi, không còn manh giáp” như hiện nay hẳn được dựa trên nét nghĩa “rối rít, mất trật tự” mà thành.

Trọng Nghĩa - Tiếng Việt giàu đẹp (Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả).

Để trao đổi, chia sẻ những trải nghiệm, góc nhìn, câu chuyện... về lĩnh vực giáo dục, vui lòng gửi email về địa chỉ: bangiaoduc@vietnamnet.vn. Những bài viết phù hợp sẽ được biên tập và đăng tải. Xin chân thành cảm ơn.

'Tiếng Việt giàu đẹp' của chàng kỹ sư IT hút hồn cộng đồng mạng

'Tiếng Việt giàu đẹp' của chàng kỹ sư IT hút hồn cộng đồng mạng

Một 9X "lọ mọ" với từ ngữ Tiếng Việt từ những năm học lớp 11, để sau gần 10 năm đã phát triển thành một dự án bảo tồn và phát huy tiếng mẹ đẻ của dân tộc.

tin nổi bật

Phụ huynh gác mọi bộn bề, 'bằng mọi giá' đưa con đi thi

Trong số 1 triệu học sinh bắt đầu làm thủ tục dự thi tốt nghiệp THPT 2022 chiều 6/7, nhiều thí sinh và người nhà sớm biểu lộ sự căng thẳng, lo âu.

Tra cứu điểm thi vào lớp 10 Hà Nội bằng những cách nào?

Theo thông báo của Sở GD-ĐT, việc chấm thi vào lớp 10 đang được khẩn trương thực hiện. Điểm thi vào lớp 10 sẽ được công bố chậm nhất ngày 9/7.

1 triệu học sinh làm thủ tục thi tốt nghiệp THPT 2022

Chiều nay (6/7), trên 1 triệu thí sinh đăng ký tham dự Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2022 đến làm thủ tục dự thi. Đây là lứa học sinh được cho là chịu nhiều thiệt thòi khi trải qua cả 3 năm cấp 3 đều chịu ảnh hưởng của dịch Covid-19.

Gần 40 tỉnh, thành công bố điểm thi lớp 10 năm 2022

Tính đến thời điểm hiện tại, nhiều tỉnh, thành đã hoàn thành xong việc tổ chức kỳ thi vào lớp 10 năm 2022 và công bố điểm.

'Lễ vật' kì lạ của thí sinh đi cầu may trước ngày thi tốt nghiệp THPT

Nhiều sĩ tử mang "lễ vật" là bóng đèn, bút bi cùng giấy viết tên tuổi địa chỉ, số báo danh đến Văn Miếu (Hà Nội) để cầu may trước ngày thi tốt nghiệp THPT 2022, sáng 6/7.

Chủ tịch NXB Giáo dục thu nhập gần 700 triệu đồng/năm

Ông Nguyễn Đức Thái, Chủ tịch Hội đồng thành viên NXB Giáo dục Việt Nam, năm ngoái nhận lương 544 triệu đồng và 120 triệu đồng tiền thưởng, tổng cộng gần 700 triệu đồng.

Thi tốt nghiệp THPT: Mỗi giám thị phải bốc thăm 3 lần

Để đảm bảo khách quan, ngăn ngừa nguy cơ gian lận thi có tổ chức, mỗi giám thị của kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2022 sẽ bốc thăm 3 lần từ việc nhận phòng thi, chọn phương án đánh số báo danh mỗi buổi thi, chọn cách thức phát đề thi.

Để tránh mất điểm trong bài thi tiếng Anh

Đề thi môn Tiếng Anh trong thi tốt nghiệp THPT những năm gần đây không có nhiều 'bẫy' gây bối rối cho học sinh.

Hơn 2.200 điểm thi sẵn sàng cho kỳ thi tốt nghiệp THPT 2022

Hơn 1 triệu thí sinh dự thi tốt nghiệp THPT vào ngày mai. Lãnh đạo Bộ GD-ĐT cho biết. các nội dung dạy học được tinh giản do Covid-19 trong 2 năm qua không được đưa vào đề thi năm nay.

Giáo sư giành giải Fields 2022 từng học kém môn Toán

June Huh (39 tuổi) - nhà toán học người Mỹ gốc Hàn, giáo sư tại Đại học Princeton (Mỹ) là một trong những chủ nhân của Huy chương Fields 2022.

Kỷ luật người đứng đầu NXB Giáo dục Việt Nam vì sai phạm sách giáo khoa

Ông Nguyễn Đức Thái được xác định có khuyết điểm trong chỉ đạo sản xuất, kinh doanh, biên soạn, phát hành sách giáo khoa mới.

Đề Vật lý thi thử tốt nghiệp THPT năm 2022

Trước kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2022, Sở GD-ĐT Nam Định đã xây dựng đề thi thử tốt nghiệp THPT môn Vật lý để khảo sát chất lượng học sinh trên địa bàn.

Đề thi thử tốt nghiệp THPT môn tiếng Anh của Nam Định

Trước kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2022, Sở GD-ĐT Nam Định đã xây dựng đề thi thử môn Tiếng Anh để khảo sát chất lượng học sinh khối 12.

24 giờ cuối cùng, ôn Văn như thế nào để được điểm cao?

Chỉ còn một ngày nữa, là các sĩ tử 2K4 sẽ bước vào kì thi tốt nghiệp THPT với bao nhiêu lo lắng, bao nhiêu cố gắng, bao nhiêu sự chuẩn bị… Thầy Đức Anh mách nhỏ cho thí sinh 10 điều cần làm để thăng hoa trong bài văn, ghi được điểm cao.

Bộ GD-ĐT công bố chi tiết lịch thi tốt nghiệp THPT năm 2022

Bộ GD-ĐT vừa có hướng dẫn tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2022, trong đó thông báo rõ lịch thi từng buổi.