3 nghĩa ít người biết đến của từ ‘tơi bời’

Ta thường dùng từ “tơi bời” để chỉ trạng thái “bị tàn phá mạnh mẽ và dồn dập” (Từ điển tiếng Việt, Hoàng Phê chủ biên). Thực tế từ này vốn có những mà ít người biết đến.

“Bạn đi đâu mà quần áo nhếch nhác vậy?” – “Tôi mới lén mẹ đi chơi điện tử, thế là về bị một trận tơi bời”.

Trong cuộc sống, hẳn chúng ta đã không còn xa lạ gì với từ “tơi bời”, một từ dùng để chỉ trạng thái thê thảm, rệu rã. Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học do GS Hoàng Phê chủ biên định nghĩa: “Tơi bời (tính từ): Tả tơi không còn ra hình thù gì nữa, do bị tàn phá mạnh mẽ và dồn dập. Khu vườn tơi bời sau cơn bão. Đánh cho tơi bời. Lòng đau đớn tơi bời (nghĩa bóng)”.

Tuy phổ biến là thế nhưng ít ai biết được rằng, từ “tơi bời” trước đây còn có những nét nghĩa khác vô cùng thú vị.

Nét nghĩa thứ nhất của “tơi bời” xuất hiện trong Từ điển từ cổ của PGS Vương Lộc. Tư liệu này giải thích “tơi bời”“rối rít, vội vã”. Nghĩa này đã được đề cập đến trong nhiều tác phẩm văn học trung đại, đặc biệt là các tác phẩm truyện thơ, điển hình có thể kể tới:

- Thay quần đổi áo tơi bời (Tức “thay quần áo vội vã”, Truyện Nhị Độ Mai, câu 1443)

- Quan quân sắm sửa tơi bời (Tức “quan quân chuẩn bị một cách rối rít, vội vàng”, Truyện Nhị Độ Mai, câu 2537)

- Tơi bời tưới lửa, tìm người lao xao (Tức “vội vàng tưới lửa, hối hả tìm người”, Truyện Kiều, câu 1656).

Bên cạnh đó, Từ điển từ cổ của học giả Vương Lộc còn nêu ra một nét nghĩa thứ hai của “tơi bời”“lung tung, mất trật tự”. Nét nghĩa này đã xuất hiện trong nhiều trường hợp, chẳng hạn nó đã từng có mặt tại cụm từ “chạy tơi bời”, được ghi nhận trong Từ điển Việt Pháp của nhà nghiên cứu J. F. M. Génibrel (Nhà xuất bản Sài Gòn năm 1988). Cụm từ này được Nhà nghiên cứu J. F. M. Génibrel giảng là “chạy lung tung, không có trật tự”.

Ngoài hai nghĩa trên, “tơi bời” còn có một nghĩa thứ ba được ghi nhận trong Việt Nam Tự điển của học giả Lê Văn Đức và Lê Ngọc Trụ. Tư liệu này đã giảng như sau: “Tơi bời: Tưng bừng, rộn rã lên, ai cũng nghe cũng thấy: Đánh chửi tơi bời. Cá lội tơi bời. Chợt nghe chín khúc tơi bời (HT), Một đoàn ngục tốt tơi bời (Nhị Độ Mai)”.

Như thế rõ ràng bên cạnh nghĩa hiện hành là “tơi tả, xác xơ, bị tàn phá nặng nề”, “tơi bời” xưa kia còn có những nét nghĩa vô cùng thú vị.

Các nghĩa trên tuy ba mà một, vì “rối rít, vội vã” thì dễ dẫn đến “lung tung, mất trật tự” và trở nên “tưng bừng, ai cũng thấy”.

Còn nghĩa “tả tơi, không còn manh giáp” như hiện nay hẳn được dựa trên nét nghĩa “rối rít, mất trật tự” mà thành.

Trọng Nghĩa - Tiếng Việt giàu đẹp (Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả).

Để trao đổi, chia sẻ những trải nghiệm, góc nhìn, câu chuyện... về lĩnh vực giáo dục, vui lòng gửi email về địa chỉ: bangiaoduc@vietnamnet.vn. Những bài viết phù hợp sẽ được biên tập và đăng tải. Xin chân thành cảm ơn.

'Tiếng Việt giàu đẹp' của chàng kỹ sư IT hút hồn cộng đồng mạng

'Tiếng Việt giàu đẹp' của chàng kỹ sư IT hút hồn cộng đồng mạng

Một 9X "lọ mọ" với từ ngữ Tiếng Việt từ những năm học lớp 11, để sau gần 10 năm đã phát triển thành một dự án bảo tồn và phát huy tiếng mẹ đẻ của dân tộc.

tin nổi bật

3 áp lực của cậu 'trai làng' ở Hà Tĩnh khi du học Mỹ

Võ Phương Khánh Toàn nói mình là người đầu tiên trong một ngôi làng nhỏ ở Hà Tĩnh được đi học đại học chính quy và du học.

Đề thi Hóa khen nức nở rượu Làng Vân, phụ huynh bức xúc

Đề thi của học kỳ tại một trường THCS ở Đồng Nai có nội dung “quảng cáo” cho rượu Làng Vân đang khiến phụ huynh phản ứng.

'Dư địa tài nguyên không còn nhiều, cần sự giúp sức của khoa học công nghệ'

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cho rằng khi mà dư địa tài nguyên không còn, để phát triển ngành lâm nghiệp và kinh tế lâm nghiệp rất cần sự giúp sức của khoa học công nghệ.

Hiệu phó trường chuyên yêu cầu học sinh ăn đồ từ thùng rác bị kỷ luật

Sở Giáo dục và Đào tạo Cà Mau vừa ra quyết định kỷ luật đối với hiệu phó trường chuyên yêu cầu học sinh ăn đồ ăn từ thùng rác.

Cô giáo dùng túi nilông bịt đầu trẻ mầm non

Mới đây, mạng xã hội đang lan truyền đoạn clip ghi lại hình ảnh một cô giáo mầm non ở Yên Bái trùm túi bóng đen vào đầu một cháu bé trong giờ ngủ trưa.

Đà Nẵng công bố 'tỷ lệ chọi' vào lớp 10 công lập năm 2022

Kỳ thi tuyển sinh vào các lớp 10 THPT năm học 2022-2023 ở Đà Nẵng có 15.080 thí sinh đăng ký nguyện vọng 1, tổng chỉ tiêu tuyển sinh của các trường là 11.044 em.

Phó hiệu trưởng bị tố sờ ngực nữ sinh trong phòng làm việc

Một phó hiệu trưởng trường THCS ở Tây Ninh bị phụ huynh và nữ sinh tố cáo có hành vi sàm sỡ, dâm ô tại phòng làm việc trong trường học. Tuy nhiên, ông này cho biết chỉ chạm vào nốt ruồi trên mặt của nữ sinh.

Thư viện dưới tán cây ở Thanh Hóa

Mô hình “thư viện xanh” của Trường THPT Triệu Sơn 3 (Thanh Hóa) tạo nên không gian đọc thoải mái, khiến học sinh thích thú.

Tranh về Hà Nội của nam sinh IT được 'chốt' giá 8000 USD

Tác giả của bức tranh “Hà Nội rong” với định giá tới 8000 đô la Mỹ (184,7 triệu đồng) là Đặng Thái Tuấn (SN 2000, Hà Nội), sinh viên năm thứ 4 ngành Công nghệ Thông tin, Trường Đại học Kinh tế - Kỹ Thuật Công nghiệp Hà Nội.

Cập nhật lịch nghỉ hè năm 2022 của học sinh cả nước

Theo khung kế hoạch thời gian năm học 2021-2022 do Bộ GD-ĐT ban hành đối với giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông và giáo dục thường xuyên, thời gian hoàn thành kế hoạch giáo dục học kỳ II là trước ngày 25/5 và kết thúc năm học trước ngày 31/5.

2 đề thi thử vào lớp 10 môn tiếng Anh ở Hà Nội

Đề thi thử vào lớp 10 môn Tiếng Anh năm 2022 được các giáo viên Trường THCS Yên Sở (quận Hoàng Mai, Hà Nội) xây dựng để khảo sát chất lượng học sinh khối 9.

Clip nam sinh 8 tuổi đánh bé gái 2 tuổi để cướp đồ ăn gây tranh cãi

Vụ việc một nam sinh 8 tuổi đánh đập dã mãn một bé gái 2 tuổi chỉ vì một món đồ ăn vặt đã khiến dư luận Trung Quốc phẫn nộ, gây ra nhiều tranh cãi về việc giáo dục trẻ em.

Trầm cảm tuổi học đường: Đừng làm ngơ trước lời kêu cứu của con

Là một chủ đề rất được quan tâm trong thời gian vừa qua, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Hiền – Chuyên gia tâm lý học lâm sàng đã có những chia sẻ về cách nhận biết và phòng ngừa bệnh trầm cảm.

Kì thi khắc nghiệt nhất thế giới: 40 năm mới có hơn 200 người đỗ

Trên thế giới có rất nhiều kì thi với độ khó và tỉ lệ chọi vô cùng cao, thậm chí có cả kì thi diễn ra hơn 40 năm mới tìm được 229 người trúng tuyển.

Học cử nhân ngành Hóa học ra trường làm gì?

Ngành cử nhân Hóa học là một trong những ngành học mũi nhọn và cần nguồn nhân lực trong tương lai gần. Do vậy, năm nay các trường tiếp tục tuyển sinh và hướng tới đáp ứng nhu cầu trong lĩnh vực nghiên cứu hóa học.