Trục trặc nào phía sau tăng trưởng

 “Những trục trặc trong cỗ máy tăng trưởng của Việt Nam đều có nguyên nhân sâu xa từ thể chế!”, nhóm tác giả Fulbright nhận định.

-“Những trục trặc trong cỗ máy tăng trưởng của Việt Nam đều có nguyên nhân sâu xa từ thể chế!”, nhóm tác giả Fulbright nhận định.

LTS: Nhóm chuyên gia kinh tế thuộc Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright (gồm các tác giả Vũ Thành Tự Anh, Phạm Duy Nghĩa, Huỳnh Thế Du, Đỗ Thiên Anh Tuấn, Ben Wilkinson, Dwight Perkins và David Dapice) vừa hoàn thành báo cáo “Khơi thông những nút thắt về thể chế để phục hồi tăng trưởng".

Báo cáo này đã được gửi tới uỷ ban Kinh tế Quốc hội. Tuần Việt Nam xin giới thiệu các đề xuất trong báo cáo.

Báo cáo của nhóm Fulbright ghi nhận: Trong ba thập kỷ Đổi mới, “Cải cách thể chế” luôn là mối quan tâm của Đảng và Chính phủ. Các văn kiện của Đảng đều nhấn mạnh định hướng: “Xây dựng thể chế kinh tế thị trường, hoàn thiện thể chế kinh tế nhà nước, nâng cao hiệu quả quản lý bằng pháp luật…”

Trong hoạt động hành pháp, Chính phủ  cũng ưu tiên xây dựng thể chế thể hiện qua chương trình hành động của Chính phủ và thông điệp Năm mới 2013 của Thủ tướng Chính phủ.

Chương trình lập pháp của Quốc hội khóa XIII cũng xác định rất rõ ưu tiên cải cách thể  chế. Quan trọng nhất là sửa đổi hiến pháp năm 1992, từ đó sửa đổi các luật về tổ  chức bộ máy Nhà nước và các đạo luật liên quan đến nhiều lĩnh vực quản trị nhà nước khác.

Những nỗ lực và quyết tâm cải cách thể chế như vậy của Việt Nam hoàn toàn phù hợp với xu thế toàn cầu và được sự  ủng hộ của quốc tế, các nhà đầu tư và  tài trợ quốc tế.

Nói dễ hơn làm

Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu khẳng định, thể chế yếu kém là nguyên nhân sâu xa dẫn tới những bất ổn của nền kinh tế và nguy cơ suy thoái kinh tế hiện nay.  Từ những việc lớn như ổn  định nền kinh tế vĩ mô, ngăn chặn suy thoái, kiểm soát nợ công v.v… cho đến những vấn  đề đời thường như bệnh viện quá tải, kẹt xe, tai nạn giao thông … đang hàng ngày vẫn diễn ra, suy cho cũng, những bất cập trong quản lý như  vậy đều có nguyên nhân sâu xa từ chất lượng thể chế yếu kém.

{keywords}
Cải cách thể chế được xem là sẽ gỡ nút thắt cho tăng trưởng. Ảnh: cantho.gov

Kể từ khi bắt đầu Đổi mới đến nay, nền kinh tế nước ta đang trong giai đoạn tăng trưởng thấp nhất, tương đương thời khi hậu khủng hoảng tài chính khu vực 1997 – 1998. Một phần nguyên nhân do ảnh hưởng khủng hoảng toàn cầu. Song, nguyên nhân chính, theo báo cáo của nhóm Fulbright, do ba trong bốn  “động cơ” của cỗ máy kinh tế đang bị  trục trặc!

Bốn “động cơ” đó bao gồm khu vực doanh nghiệp Nhà nước (DNNN), khu vực kinh tế  tư nhân (KTTN), nông nghiệp (NN) và khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).

Dưới tác động của bất ổn kinh tế vĩ mô trong nước và khủng hoảng kinh tế toàn cầu, các tập đoàn kinh tế Nhà  nước đã bộc lộ nhiều yếu kém, kém hiệu quả. Duy nhất chỉ còn khu vực FDI là  tiếp tục có kết quả tốt do họ không hoàn toàn lệ thuộc vào hệ thống thể chế  trong nước .  

Báo cáo đã chỉ ra những nguyên nhân chính khiến các “cỗ máy” của nền kinh tế nước ta bị mất hiệu quả. Chẳng hạn, với khu vực KTNN, nhìn từ góc độ quản trị, mọi hạn chế đều bắt nguồn từ  quyền sỡ hữu không rõ ràng.

Cơ chế đại diện sỡ hữu nhiều tầng nấc cộng với tính hình thức của các tầng nấc đại diện đã tạo ra khoảng cách xa vời giữa người chủ sỡ hữu cuối cùng là nhân dân với những người đại diện. Từ đó, DNNN giống như “hộp đen” trong nhận thức của người dân.

Cho đến nay, quyền đại diện sỡ  hữu, thẩm quyền quản lý Nhà nước và chức năng quản lý, điều hành kinh doanh bị trộn lẫn vào nhau. Hiện tượng này được gọi là “ba trong một”. Đồng thời, trong thẩm quyền quản lý  lại thiếu sự tách bạch giữa vai trò của Bộ  chủ quản, cơ quan hoạch định chính sách và  cơ quan điều tiết nên lại thêm  tình trạng “ba trong một” nữa trong hệ thống quản lý DNNN.

Hệ quả tất yếu là nhiều sự chồng chéo và lẫn lộn, gây ra nhiều xung đột và lợi ích, làm triệt tiêu hiệu quả và  hiệu lực của toàn bộ hệ thống quản trị  DNNN. Kết quả cuối cùng là sự thất bại của nhiều tập đoàn và Tổng Công ty.

Sự xung đột lợi ích trong điều tiết đã nguy hiểm, nhưng nguy hiểm hơn khi các DNNN được bảo vệ vừa kém hiệu quả và vừa có vị thế độc quyền. Tấm áo khoác thị trường choàng cho các DNNN đã tạo cho họ  quyền được phép “định giá theo cơ  chế thị trường” để trục lợi, gây  ảnh hưởng cho các thành phần kinh tế khác và  toàn bộ xã hội, loại trừ khả năng cạnh tranh và sáng tạo. Điều này ngày càng có xu hướng phát triển.

“Động cơ” khu vực kinh tế tư nhân sau một thời gian năng động, đóng góp đáng kể vào tăng trưởng và giải quyết việc làm nay đang đứng trước nguy cơ teo tóp và có sự phân hóa. Một số DN xây dựng được mối  “quan hệ” khăng khít với giới chức chính quyền và  các định chế ngân hàng. Số còn lại lớn hơn đang phải đối diện với nhiều nguy cơ  đe dọa.

Có những thách thức đang đe dọa DNTN sau đây: Thứ nhất, quyền sở hữu tuy được ghi nhận trên giấy nhưng việc thực thi còn kém; thứ hai, chưa được bình đẳng trong tiếp cận nguồn lực; thứ ba, sự nhũng nhiễu của bộ máy quản lý với DNTN chưa hề giảm, kể cả giai đoạn họ đang gặp khủng hoảng, khó khăn; thứ tư, các thể chế hổ trợ thị trường kém hiệu quả.           

Khu vực NN là một “động cơ” quan trọng đang bị ảnh hưởng từ tác động tiêu cực lớn, kém hiệu quả. Kết quả SX 3 năm 2010 – 2012 cho thấy rõ điều đó. Những động lực phát triển giai đoạn trước kia nay không còn. Chính sách chậm thay đổi, lạc hậu như quyền sở hữu  đất đai không rõ ràng, việc thu hồi tràn lan, sự  hổ trợ của Nhà nước không phù hợp  … đã dẫn khu vực này vào khủng hoảng.

Trục trặc phía sau tăng trưởng

Nhìn nhận thực trạng đất nước sau ba thập niên  Đổi mới, nhóm tác giả Fulbright nhận định “Những trục trặc trong cỗ máy tăng trưởng của Việt Nam đều có nguyên nhân sâu xa từ thể chế!”

Ở khía cạnh thể chế chính trị và quản trị Nhà nước, mức độ tham gia của nhân dân trong quá trình thực thi quyền lực của Nhà nước tạo nên nền tảng cho tính chính danh của bất cứ chế độ nào. Sự tham gia của người dân cần các thể chế chính trị giúp người dân được quyền được biết, được tham gia đời sống chính trị, được hối thúc trách nhiệm giải trình các cấp chính quyền khi cần thiết.  Sự tham gia của người dân càng tăng thì sự xung đột giảm.

Từ những tiêu chí này, nhóm phân tích chỉ rõ, một số nút thắt về thể  chế ở Việt Nam đang gây ra những hệ lụy và hệ quả tai hại, ách tắc cho sự phát triển chung.

Sau ba thập kỷ cải cách và hướng tới xây dựng thể chế phù  hợp mà Đảng và Nhà nước đã xác định là sở hữu đất đai và DNNN, đến nay các vấn đề này vẫn còn nguyên vẹn, thậm chí quy mô, mức độ phức tạp và tính chất gay gắt còn căng thẳng hơn thời trước Đổi mới.

Khu vực DNNN ngày càng thiếu động cơ  và kém hiệu năng đang trở thành gánh nặng cho nền kinh tế. Đồng thời, cản trở những cải cách có tính nền tảng để đưa Việt Nam trở  lại quỹ đạo tăng trưởng.

Vấn đề sở hữu đất đai đang ngày càng nhức nhối, tiềm ẩn nhiều nguy cơ, thậm chí xáo trộn xã hội. Khu vực dân doanh ngày càng kiệt quệ. Những nổ lực cải cách thể chế  nửa vời, những quyết tâm cải cách bị trì hoãn và những cơ hội cải cách bị bỏ lỡ  đã làm cho thể chế cơ bản của đất nước chưa bao giờ được giải quyết một cách dứt khoát và đến tận cùng.

“Hệ quả là Việt Nam giống như đang trở lại điểm xuất phát với những nan đề cải cách của thời kỳ trước Đổi mới”, nhóm phân tích thẳng thắn.    

Trong các nguyên nhân khiến Việt Nam mắc kẹt lâu dài ở các thể chế lạc hậu, cản trở phát triển, báo cáo đã nêu ra một nguyên do đang chú ý là thói quen suy nghĩ được thiết kế với những dấu ấn của hệ quy chiếu cũ kỹ chi phối.

Hệ quy chiến đó ban đầu bị  lồng vào các quan niệm bị chính trị hóa, dần dần được được thể chế hóa, thành chính sách.  Qua thời gian thành nếp nghĩ và  thói quen. Vượt qua được những nếp nghĩ, thói quen, nhận thức cũ  kỹ, lạc hậu này cần phải cố gắng, quyết tâm cao. Trong đó, lấy lợi ích của đất nước và dân tộc làm mục tiêu hàng đầu thì  mới có thể vượt qua!

Về giải pháp, nhóm nghiên cứu cho rằng từ nay đến năm 2016, Việt Nam dày đặc các cơ hội cải cách thể chế với việc sửa đổi Hiến pháp và nhiều đạo luật liên quan đến thể chế kinh tế, quản lý xã hội.

Sở hữu đất đai, vấn đề dường như đã được khẳng định tại dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 cũng được nhóm nghiên cứu đề cập với quan điểm có thể giữ nguyên sở hữu toàn dân về đất đai, nhưng coi đó là khái niệm chính trị chứ không phải là khái niệm kinh tế và xác định sự sở hữu thực tế là quyền sở hữu chắc chắn của người nắm giữ tài sản.

Với doanh nghiệp nhà nước, để tránh phân tán và cát cứ trong thực hiện quyền sở hữu, bản báo cáo cho rằng cần thảo luận để thành lập các cơ quan tín thác nhận uỷ nhiệm của chính quyền, để thực thi một cách tập trung các quyền sở hữu của nhà nước tại doanh nghiệp.

  • Duy Chiến     

>> Mời độc giả ghé thăm và đóng góp ý kiến cho trang Fanpage của Tuần Việt Nam

tin nổi bật

Ứng xử với trái phiếu doanh nghiệp

Bức tranh đó cho thấy, người mua trái phiếu doanh nghiệp không có lý gì phải quá lo lắng. Nếu tất cả đổ xô đến “đòi lại” thì không một doanh nghiệp nào có thể trụ được chứ đừng nói là phát triển.

Trụ cột ‘nguồn lực’ trong truyền thông chính sách

Thủ tướng Phạm Minh Chính đã đưa ra một giải pháp quan trọng cho sự phát triển bền vững của báo chí khi cam kết bồi đắp trụ cột “nguồn lực” bằng cách cấp kinh phí theo hướng đặt hàng cho hoạt động truyền thông chính sách.

Báo chí phải trở thành tổ chức công nghệ

Cách đây hơn 20 năm, nhiều tổng biên tập vô cùng tự hào về việc máy in còn đang chạy, hàng chục đầu mối đã ngồi ăn bánh mì để đợi lấy báo đi rao bán.

Đổi mới con người ở vùng đất là mặt tiền quốc gia

Cần nhìn thẳng vào sự thật là khu vực đẹp nhất của đất nước, địa bàn chiến lược đặc biệt quan trọng lại có nhiều chỉ số phát triển thấp hơn mức trung bình của cả nước.

Tiếng chuông cảnh báo sau chuyện đình chỉ hoạt động của một sở

Hôm qua, một câu chuyện hy hữu được báo chí đưa tin: Sở Nội vụ bị tạm đình chỉ hoạt động 1 tháng vì chưa đảm bảo yêu cầu về phòng cháy chữa cháy (PCCC).

Truyền thông là chức năng của chính quyền

Khi các cấp chính quyền chủ động phối hợp truyền thông với các cơ quan báo chí sẽ là nền tảng quan trọng nhất cho việc làm chủ tình hình trong bối cảnh hiện nay.

Cơ hội của Việt Nam trước vòng cải cách mở cửa mới của Trung Quốc

Bản thân mỗi nước đều đang hướng đến phát triển chất lượng cao. Trong giai đoạn trước, điểm tăng trưởng của quan hệ Việt - Trung là thương mại, thầu khoán công trình. Hiện nay và sắp tới điểm tăng trưởng mới của quan hệ Việt - Trung sẽ là gì?

Những thông điệp về trái phiếu doanh nghiệp

Có một điểm cần nhấn mạnh: tuyệt đại đa số trái phiếu doanh nghiệp là có tài sản đảm bảo hoặc được bảo đảm bởi các tổ chức tín dụng.

Việt Nam sẽ vượt bẫy thu nhập trung bình theo cách nào

Việt Nam nỗ lực trở thành quốc gia thu nhập trung bình cao và thu nhập cao vào năm 2035 và 2045. Tuy nhiên, chúng ta phải vượt qua thách thức không hề nhẹ, nhất là về thể chế.

Thủ tướng Võ Văn Kiệt, nhà lãnh đạo cải cách tâm huyết

Thủ Tướng Võ Văn Kiệt là nhà lãnh đạo đi tiên phong trong thực hiện cải cách và hội nhập của đất nước ta. Ông đã dũng cảm thực hiện những quyết định đột phá tầm chiến lược để đưa đất nước đi lên.

Tầm nhìn quốc gia Qatar qua lăng kính World Cup

Qatar đã làm nên lịch sử khi lần đầu tiên đưa sự kiện thể thao được theo dõi nhiều nhất trên toàn cầu đến Thế giới Ả Rập và Hồi giáo.

Ông Sáu Dân và đổi mới thể chế

Ngày 9/8/1995, trước Đại hội Đảng lần thứ 8, Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã gửi một bức thư tâm huyết cho Bộ Chính trị nêu quan điểm, tư tưởng, khuyến nghị và cảnh báo về một số vấn đề có tầm chiến lược đối với đất nước vào thời điểm lịch sử đó.

‘Ý Đảng, lòng Dân’

Hôm qua, một người bạn của tôi thông báo, chị đã không rút trước hạn món tiền gửi ngân hàng đang được kiểm soát đặc biệt. Tôi biết, tâm lý chị cũng khá cồn cào vì chị liên tục hỏi ý kiến của tôi trong cả tuần trước.

Nhà lãnh đạo dám chịu trách nhiệm “phá rào”

“Sử học không nên chỉ đánh giá một con người xem họ đạt đến đỉnh cao nào mà còn phải xem khi họ nằm xuống, đã có bao nhiêu dòng nước mắt”.

Nhà giáo là nhân tố cốt lõi quyết định sự thành công của đổi mới giáo dục

Bộ trưởng GĐ-ĐT Nguyễn Kim Sơn bày tỏ, nhà giáo là nguồn lực quan trọng nhất của ngành. Đầu tư cho nhà giáo chính là yếu tố nền tảng của nền tảng, quyết định đến chất lượng và sự thành công của đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.