Thông tư to hơn luật: Vấn nạn bao năm, cải cách mãi không xong

Báo cáo “Dòng chảy pháp luật kinh doanh năm 2021”, do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) công bố cho thấy, hàng năm có hàng trăm thông tư hướng dẫn luật được ban hành, nhưng chất lượng và tính minh bạch còn nhiều hạn chế.

Tràn lan điều kiện kinh doanh

Theo thống kê, tính từ 1/1/2016 đến 20/7/2020, số lượng thông tư chiếm hơn 68% tổng số lượng Văn bản pháp luật ban hành. Trung bình, mỗi luật ban ra có 6,8 nghị định, 1,8 quyết định của Thủ tướng Chính phủ và 25,8 thông tư... hướng dẫn. Với số lượng áp đảo so với các văn bản pháp luật khác, thông tư đang giữ vai trò vô cùng quan trọng khi hiện thực hóa các chính sách của nhà làm luật và tác động rất lớn đến môi trường đầu tư kinh doanh của nước ta.

Quy trình ban hành, thông tư chủ yếu thực hiện bởi các đơn vị chuyên môn thuộc cấp Bộ. Nếu so với quy trình ban hành nghị định, luật, pháp lệnh thì mức độ kiểm soát về chất lượng và tính minh bạch hạn chế hơn.

{keywords}
Dường như đang có tình trạng lạm dụng ban hành thông tư trong hệ thống pháp luật về kinh doanh. (Nguồn VCCI)

Theo quy định tại Luật DN năm 2005, thông tư không được ban hành điều kiện kinh doanh. Quy định này được tiếp tục duy trì trong Luật Đầu tư năm 2014 và 2020. Còn theo Luật Ban hành Văn bản quy phạm pháp luật, thông tư không được ban hành thủ tục hành chính, trừ trường hợp được ủy quyền trong luật.

Tuy vậy, nếu rà soát hệ thống pháp luật kinh doanh, không khó để tìm ra các thông tư vẫn còn quy định về điều kiện kinh doanh. Các thông tư này thường có nhiều dạng.

Thứ nhất là ban hành điều kiện kinh doanh công khai, khá phổ biến trong lĩnh vực ngân hàng. Chẳng hạn như: Thông tư số 40/2011/TT-NHNN ngày 15/12/2021, Thông tư số 17/2018/TT-NHNN ngày 14/8/2021, Thông tư số 28/2018/TT-NHNN ngày 30/11/2018 quy định về điều kiện cấp Giấy phép thành lập và hoạt động ngân hàng thương mại cổ phần; Giấy phép thành lập và hoạt động ngân hàng liên doanh, ngân hàng 100% vốn nước ngoài...

Thứ hai là ban hành các quy định điều kiện kinh doanh dạng “ẩn” trong tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật. Ví như quy định yêu cầu DN phải có cơ sở vật chất nhất định, đáp ứng diện tích tối thiểu hay yêu cầu chứng chỉ hành nghề của nhân sự ở một số bộ phận... sản xuất, kinh doanh. Đây là các dạng yêu cầu có tính chất như điều kiện kinh doanh.

Việc ban hành các điều kiện kinh doanh tràn lan ở thông tư đang khiến cho môi trường đầu tư, kinh doanh trở nên kém thuận lợi, Báo cáo của VCCI nhận định.

Không những thế, theo VCCI, khi rà soát văn bản còn nhận thấy dường như đang có tình trạng lạm dụng ban hành thông tư trong hệ thống pháp luật về kinh doanh. Có những nghị định quy định rất chi tiết, đầy đủ về điều kiện, quy trình, thủ tục hành chính thậm chí là cả biểu mẫu, có thể áp dụng ngay khi có hiệu lực, không cần phải có thông tư hướng dẫn thêm.

Tuy nhiên, vẫn có nhiều thông tư quy định chi tiết, ngay cả khi không được ủy quyền, phản ánh thực trạng, dường như các cơ quan làm chính sách đang “lạm dụng” ban hành thông tư.

Hiện tượng này dẫn đến thực thi luật bị lệ thuộc quá lớn vào các quy định tại thông tư, đưa đến quan ngại về tình trạng thông tư “to hơn” cả luật, “luật ống”, “luật khung” quay trở lại. Điều này sẽ tạo rủi ro cho môi trường kinh doanh, khi các quy định tác động đến DN lại được ban hành theo quy trình có tính chất nội bộ của các cơ quan thực thi.

Chất lượng có vấn đề

Báo cáo của VCCI còn chỉ ra rằng, thời gian qua, có một số thông tư đã bị ngưng hiệu lực vì chất lượng “có vấn đề”. Ví dụ: Thông tư số 15/2019/TT-BKHCN ngày 15/11/2019 của Bộ KH-CN về “Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về thép không gỉ” bị ngưng hiệu lực thi hành khi mới ban hành khoảng 8 tháng. 

{keywords}
Môi trường kinh doanh luôn cần tự do, an toàn và chi phí thấp.

Bên cạnh đó là các quy định hướng dẫn tại thông tư khác hẳn, vượt quá, thêm bớt... so với quy định tại nghị định, luật, gây ra mâu thuẫn và chồng chéo khó thực hiện. Ngoài ra, nhiều thông tư ban hành nhưng có các quy định: xác định chủ thể thực hiện nghĩa vụ chưa đúng; quy định tạo ra gánh nặng về chi phí tuân thủ; quy định chưa phù hợp với thực tế, khó thực hiện...

Ví dụ Thông tư số 40/2021/TT-BTC ngày 1/6/2021 quy định chủ sở hữu sàn giao dịch điện tử phải thực hiện việc khai thuế thay, nộp thuế thay cho cá nhân đã gặp phải phản đối mạnh mẽ của các DN kinh doanh sàn thương mại điện tử, dẫn đến phải sửa đổi ngay sau khi ban hành.

Theo VCCI, thông tư có tính chất cầu nối, chuyển tải quy định tại luật, pháp lệnh, nghị quyết, nghị định vào thực tiễn. Quy định tại thông tư gặp “vướng” sẽ làm ách cả quá trình đầu tư kinh doanh, khiến cho tinh thần tiến bộ, tích cực, cải cách, thể hiện trong các văn bản cấp trên không được hiện thực hóa vào đời sống kinh tế. Những quy định này tưởng nhỏ, nhưng lại là những bất cập, vướng mắc, gây rất nhiều khó khăn cho DN.

Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng, những thông tư ban hành nhưng chất lượng kém, thiếu nhất quán, thiếu tính khả thi, thiếu tiên liệu... đang làm cho môi trường kinh doanh khó được cải thiện. Tuy nhiên, những người soạn thảo lại vô can, không phải chịu trách nhiệm gì. Việc không có chế tài khiến chất lượng thông tư không cao, bởi có gây thiệt hại thì không ai phải chịu trách nhiệm.

Còn chuyên gia kinh tế Nguyễn Đình Cung nhận xét, bản chất pháp luật kinh doanh nhìn vào thấy không ổn. Bình quân mỗi năm, Quốc hội chỉ ban hành khoảng 20 luật, nhưng có 150 nghị định và 500-600 thông tư hướng dẫn. Có nghĩa là, nhánh lập pháp đang dành quá nhiều dư địa cho nhánh hành pháp ban hành quy định. Một luật không sửa nhưng có thể áp dụng nhiều cách. Tùy ý áp dụng, giải thích dành cho công chức là rất lớn.

Điều này gây ra nhiều rủi ro, khiến người kinh doanh ngại ngần, đứng trước nguy cơ lúc nào cũng sai. Môi trường kinh doanh cần có mấy từ khóa là “tự do”, “an toàn”, “chi phí thấp”, song với cách làm thế này thì không thể có được.

Trần Thủy

Cải cách nhiều vẫn chưa hết bức xúc, nhiều doanh nghiệp muốn khởi kiện

Cải cách nhiều vẫn chưa hết bức xúc, nhiều doanh nghiệp muốn khởi kiện

Thủ tục hành chính về xuất nhập khẩu đã có những cải cách tích cực, năm sau thuận lợi hơn năm trước, nhưng chưa thể hài lòng. Vẫn còn nhiều những khó khăn, bức xúc mà doanh nghiệp phải gánh chịu. 

tin nổi bật

Phồn thịnh top đầu thế giới, bí mật của quốc gia dân số chưa bằng TP.HCM

Không lạm dụng tài nguyên mà đầu tư vào công nghệ, đào tạo con người để thực hiện những điều không tưởng. Israel đang là một trong những quốc gia có nền kinh tế phồn thịnh trên thế giới.

Bán đất thời “hạ sốt”, nhà đầu tư mệt mỏi vì bị ép giá

Thị trường bất động sản hạ nhiệt, nhiều nhà đầu tư hiện nay muốn thoát hàng để giữ an toàn cho nguồn vốn. Tuy nhiên, mua dễ bán khó khiến nhiều người rơi vào hoàn cảnh mệt mỏi vì bị ép giá.

Loạt địa phương hủy dự án nghìn tỷ của FLC

Từ giữa tháng 4 đến nay - sau khi cựu Chủ tịch tập đoàn Trịnh Văn Quyết bị bắt, có tới 10 địa phương đã quyết định thu hồi chủ trương cho FLC nghiên cứu, đầu tư dự án.

Một hãng hàng không Việt trước nguy cơ bị xóa sổ

Pacific Airlines phải đáp ứng điều kiện vốn tối thiểu 600 tỷ đồng trong năm nay, nếu không hãng bay này sẽ bị hủy giấy phép kinh doanh vận tải hàng không.

Tăng điện gió, giảm điện than và quyết tâm của Chính phủ

Chính phủ đã chọn điện gió nói riêng và năng lượng tái tạo nói chung để thực hiện cam kết toàn cầu vào năm 2050. Nhưng con đường này sẽ không bằng phẳng với một nước đang phát triển, cần quyết tâm mạnh mẽ mới đạt được.

Công viên giáp biển Nha Trang nhếch nhác, không một bóng khách

Công viên Phù Đổng giáp biển đường Trần Phú, TP. Nha Trang, bị chính quyền Khánh Hòa thu hồi nhưng doanh nghiệp đã thế chấp tài sản cho ngân hàng, đang nợ 41 tỷ đồng, nên chưa bàn giao. Các công trình bên trong hư hỏng, xuống cấp.

Biết cách này, chấm công, tính lương cả nghìn công nhân nhàn tênh

50% công ty dệt may vẫn chấm công lương cho người lao động bằng phương pháp thủ công, trong khi nhân sự quá đông, lên tới hàng nghìn người. Do đó, cần sớm số hóa quản trị nhân lực, muộn còn hơn không.

Đất ở TP.HCM bị hét giá 'trên trời'

Hậu đại dịch, thị trường bất động sản TP.HCM tiếp tục thu hút nhà đầu tư ngoại, tuy nhiên quá trình tìm kiếm quỹ đất để phát triển dự án tại đây không dễ dàng.

Thế chấp cả đất công viên giáp biển Nha Trang, loay hoay chưa thể thu hồi

Chính quyền Khánh Hòa thu hồi diện tích đất công viên dọc biển TP. Nha Trang, nhưng doanh nghiệp chưa chịu bàn giao vì đã thế chấp các công trình trên đất cho ngân hàng, đang nợ gần 41 tỷ đồng.

Chấm dứt hoạt động hàng loạt đại dự án của Tập đoàn FLC ở Bình Định

Do không thực hiện dự án theo tiến độ đăng ký với cơ quan đăng ký đầu tư nên hàng loạt dự án có tổng mức đầu tư nhiều ngàn tỉ đồng của Tập đoàn FLC ở tỉnh Bình Định đã bị chấm dứt hoạt động.

Tốc độ 'rùa bò', cả trăm dự án tỷ lệ giải ngân bằng 0

Tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công của TP.HCM đến hết tháng 7/2022 mới đạt 26%, thống kê có tới 100 dự án tỷ lệ giải ngân bằng 0. Như vậy là quá chậm.

Người dân sống ở vùng này thu nhập cao nhất cả nước

Vùng Đông Nam Bộ có mức thu nhập bình quân đầu người cao nhất (đạt 5,79 triệu đồng), gấp 2,04 lần thu nhập bình quân đầu người thấp nhất ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc (2,84 triệu đồng).

Doanh nghiệp cạn vốn: Nợ chồng nợ, đẩy nhau vào chỗ khó

Những quả “bom nợ xấu” đang xuất hiện khi doanh nghiệp các lĩnh vực cùng kiệt sức vì thiếu vốn. Hơn lúc nào hết, đây là thời điểm cần sự vào cuộc của cơ quan quản lí. Bất kì sự chậm trễ nào cũng có thể đẩy ngã DN, ảnh hưởng đến nền kinh tế.

Muốn có đô thị loại I, Sơn La dồn dập quy hoạch đầu tư khu đô thị, đường sá

UBND tỉnh Sơn La yêu cầu các sở ngành, UBND thành phố Sơn La tập trung vào nhiệm vụ phát triển thành phố Sơn La theo định hướng thành đô thị loại I.

Cảnh báo 'rủi ro lớn nhất' với kinh tế Việt Nam

Lạm phát theo số liệu được cơ quan thống kê công bố vẫn 'ổn', nhưng nhiều dấu hiệu cho thấy không chủ động kiểm soát, tình hình sẽ 'bất ổn'.