Người nổi tiếng quyên tiền làm từ thiện: Cần một thiết chế pháp lý

Tuần Việt Nam ghi lại ý kiến của chuyên gia chính sách công Nguyễn Quang Đồng xung quanh câu chuyện từ thiện.

Qua những câu chuyện về người nổi tiếng ở Việt Nam làm từ thiện trong nhiều năm qua, có thể thấy Việt Nam hiện nay thiếu tổ chức chuyên nghiệp để những người nổi tiếng, có uy tín cá nhân đồng hành và cộng tác cùng. Vai trò của người nổi tiếng không phải đi phát từ thiện trực tiếp mà họ dùng uy tín của mình để kêu gọi mọi người đóng góp vào các tổ chức hay quỹ đó.

Trên thế giới cũng vậy, những nghệ sĩ nổi tiếng như Angelina Jolie, Jessica Chastain (điện ảnh); Lionel Messi, Rafael Nadal, Roger Federer (thể thao); hay Bill Gates, Warren Buffett (nhà tài phiệt)... đều là những nhà từ thiện lớn. Họ thành lập quỹ, không chỉ bỏ tiền túi ra làm từ thiện, mà còn dùng uy tín và ảnh hưởng cá nhân để kêu gọi đóng góp từ cộng đồng vào quỹ. Họ có đội ngũ chuyên nghiệp để quản lý quỹ.

Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, người nổi tiếng càng cần ý thức rõ về những rủi ro khi họ thực hiện từ thiện kiểu nghiệp dư như vừa qua.

{keywords}
Cơn "địa chấn" liên quan đến Hoài Linh và số tiền 14 tỷ người dân gửi danh hài ủng hộ bà con miền Trung trong vùng lũ được dư luận mổ xẻ

Đã tới lúc phải có những thiết chế pháp lý nhằm bảo vệ công tác từ thiện chuyên nghiệp, bảo vệ cả người đóng góp lẫn người nhận đóng góp tốt hơn.

Xã hội đã sẵn sàng

Để một tổ chức từ thiện chuyên nghiệp có thể ra đời, điều kiện cần trước hết là nguồn lực xã hội, sự sẵn sàng đóng góp cho hoạt động từ thiện. Còn điều kiện đủ là môi trường pháp lý minh bạch và mang tính khuyến khích, cho cả người đứng ra kêu gọi tài trợ lẫn người đóng góp.

Xét điều kiện cần, chúng ta có hơn 30 năm đổi mới và tăng trưởng kinh tế liên tục giúp Việt Nam hình thành một nhóm đáng kể các cá nhân đủ sức làm thiện nguyện, cùng tầng lớp trung lưu đang lớn mạnh và có ý thức trách nhiệm xã hội cao. 

Những người có ảnh hưởng, nhất là các ngôi sao trong làng giải trí, cho thấy họ đã sẵn sàng nhận lãnh trách nhiệm xã hội lớn lao hơn, chứ không phải là hứng thú nhất thời hay chỉ “làm màu” để đánh bóng hình ảnh. Quan trọng hơn, người dân cũng bắt đầu có niềm tin để sẵn sàng góp tiền theo lời kêu gọi của những người nổi tiếng có uy tín.

Điều kiện cần đã có, nhưng điều kiện đủ là môi trường pháp lý thì Việt Nam chưa có. Bộ luật Dân sự và hai nghị định 64 (2008) và 93 (2019) không được thiết kế để khuyến khích các tổ chức chuyên nghiệp. Nghị định 64 ra đời cách đây 10 năm để các tổ chức chính trị làm từ thiện. Bộ luật Dân sự không có chế tài để bảo vệ những lợi ích mang tính tập thể mà chỉ bảo vệ giữa hai cá nhân trực tiếp với nhau.

Cần luật về tổ chức phi lợi nhuận chuyên nghiệp

Mục tiêu của một đạo luật như vậy là xây dựng các thiết chế bảo vệ lợi ích của người đóng góp, yêu cầu trách nhiệm minh bạch và báo cáo hoạt động của quỹ. Lưu ý rằng chỉ khi số tiền nhận được từ đóng góp vượt ngưỡng nhất định thì luật mới điều chỉnh.

Mục tiêu nữa của đạo luật này là bảo vệ niềm tin xã hội, và bảo vệ bản thân những cá nhân uy tín, có sức ảnh hưởng, có lòng hảo tâm mong muốn đóng góp cộng đồng.

Niềm tin cũng được coi là nguồn vốn xã hội. Thông thường trong pháp luật các quốc gia về thiện nguyện, những người góp tiền được gọi là người tín thác và người nhận tiền là người nhận tín thác.

Chữ “tín” - niềm tin - ở đây đóng vai trò trung tâm. Pháp lý chính là các thiết chế để bảo vệ lòng tin này. Chúng ta có một nguồn vốn xã hội khổng lồ và vô cùng quý báu là tinh thần “hoạn nạn tương cứu” giữa đồng bào.

Nhưng niềm tin đó nếu không được bảo vệ bằng pháp lý sẽ dễ bị xói mòn và tổn thương. Trách nhiệm bảo vệ tài sản vô giá đó, một lần nữa nằm trong tay những nhà lập pháp.

Ta có thể tham khảo luật ở Anh, theo đạo luật về hoạt động từ thiện (Charity Act, sửa đổi gần nhất năm 2011), ngưỡng phải đăng ký hoạt động là khi cá nhân/tổ chức gây quỹ được hơn 5.000 bảng Anh trong một năm. Ngưỡng tối thiểu thấp như vậy là một chủ đích của nhà nước để điều tiết các nguồn đóng góp về các tổ chức chuyên nghiệp, thay vì cá nhân tự phát.

Ba cơ chế trong một đạo luật

Có 3 cơ chế chính cần thiết kế trong một đạo luật như vậy.

Thứ nhất, cơ chế báo cáo bắt buộc về tình hình hoạt động và tài chính của tổ chức. Tiền thu được bao nhiêu, sử dụng cho những mục đích gì cần được báo cáo cụ thể, công khai cho toàn bộ công chúng. 

Với những tổ chức có mức thu trong năm vượt ngưỡng nhất định, còn phải báo cáo bắt buộc với một ủy ban giám sát. Ở Anh, tổ chức từ thiện có thu nhập vượt mức 25.000 bảng phải nộp báo cáo thường niên cho ủy ban.

Thứ hai, quy định về hồ sơ kế toán, chế độ hậu kiểm và kiểm toán để đáp ứng chuẩn mực minh bạch tài chính. Tại Anh, tất cả tổ chức từ thiện có thu nhập hằng năm trên 25.000 bảng phải được kiểm toán hoặc kiểm tra độc lập, và thu nhập trên 1 triệu bảng phải được kiểm toán.

Thứ ba, là hội đồng quản lý của tổ chức, có thể dưới dạng hội đồng tín thác. Hội đồng này thường là những người có uy tín, được bầu cử hoặc chỉ định - đại diện cho tập thể tất cả người đóng góp. 

Một cách đơn giản, góp tiền từ thiện cũng như góp cổ phần cho công ty đại chúng. Hội đồng tín thác tương đương hội đồng quản trị công ty, sẽ thay mặt “cổ đông”, ở đây là người góp quỹ, quyết định sử dụng số tiền. 

Các trường đại học nước ngoài thường có một hội đồng như vậy hay các quỹ của các doanh nhân, tỷ phú thế giới cũng vậy, để họ quyết định số tiền mà quyên góp được dùng vào những việc gì.

Xã hội Việt Nam tới đây sẽ cần nhiều thiết chế này, vì nó phù hợp với mô hình các tổ chức phi lợi nhuận.

Lan Anh ghi

Cộng đồng trách nhiệm và chuyện làm từ thiện từ nước Đức

Cộng đồng trách nhiệm và chuyện làm từ thiện từ nước Đức

Khi kết thúc dự án, chuyên gia Đức đưa ra bộ hồ sơ kết quả: Ông, bà hãy vui lòng cùng chúng tôi giải trình với Bộ Kinh tế Đức về những khoản đã chi tiêu của dự án này tại Việt Nam.  

tin nổi bật

ChatGPT là công cụ AI hữu hiệu phục vụ con người

ChatGPT không hoàn hảo. Có một số trường hợp, nó đưa ra câu trả lời không liên quan hoặc sai lệch. Như CEO của OpenAI đã nêu: “ChatGPT đôi khi viết những câu trả lời nghe có vẻ hợp lý nhưng không chính xác hoặc vô nghĩa”.

ChatGPT hay là công nghệ AI nổi bật trong năm

ChatGPT có nhiều điểm hấp dẫn. Đây là một ứng dụng trí tuệ nhân tạo, được công ty OpenAI Inc (San Francisco) phát triển.

Vài điều suy nghĩ về Tết cổ truyền dân tộc

Chúng ta đã ăn xong cái Tết kéo dài nhiều ngày, nhưng tôi vẫn muốn nói lại một số điều đang níu kéo, cản trở các bà, các mẹ của chúng ta trong dịp Tết.

Nhà trí thức có nên giàu không?

Đầu Xuân mới, xin bàn về một chủ đề tương đối nhạy cảm nhưng lại hết sức thực tế: Nhà trí thức có nên giàu không?

"Từ chức 20" nhìn từ "Khoán 10"

Xin gọi năm 2022 vừa kết thúc là năm ‘Từ chức 20’ từ Kết luận số 20-TB/TW ngày 8.9.2022 của Bộ Chính trị.

Quốc phục nam của người Việt

Thời gian trước đây, cộng đồng mạng nói nhiều đến bộ quần áo của một vị đại sứ nọ mặc trong buổi lễ trình Quốc thư. Người bảo chẳng giống ai, người thì bảo như vậy cho khỏi “đụng hàng”.

Tết là dịp để kích cầu

“Tết” với người Việt là thời điểm được nghỉ khá dài theo luật lao động. Ở đây, xin không bàn luận góc độ phong tục, tập quán, văn hóa truyền thống mà nhìn Tết ở góc độ kinh tế.

Người gửi tiền bỗng trở thành nhà đầu tư bảo hiểm

Việc những người gửi tiền tiết kiệm ngân hàng tố bị lừa trở thành nhà đầu tư bảo hiểm là có thật, đang gây nhức nhối. Song, vì điều đó mà có những quy định kỹ thuật thắt chặt dịch vụ này cũng không nên”.

‘Chênh lệch địa tô’ từ lý thuyết đến thực tiễn

Đất ở và đất thương mại, dịch vụ thường có giá cao gấp cả chục lần, thậm chí cả trăm lần so với đất nông nghiệp. “Chênh lệch địa tô” hình thành từ đó: do chuyển mục đích từ loại đất có giá trị thấp sang loại đất có giá trị cao hơn.

Việt Nam tăng trưởng kinh tế số mạnh nhất khu vực Đông Nam Á

Sau hai năm đại dịch vừa qua đã đẩy nhanh xu hướng thay đổi thói quen mua sắm và kinh doanh trực tuyến của Việt Nam theo hướng tích cực.

Con số, phận người

Những con số thất nghiệp thì vô tình, có thể mang gam màu sáng hay xám, nhưng mỗi phận người trong đó rất riêng và chứa đựng biết bao nỗi lòng.

Những điều suy ngẫm sau vụ án Alibaba

Tôi không bênh vực Luyện và không bình luận về tính đúng, sai của bản án mà chỉ bàn về khía cạnh luật pháp, thể chế để ngăn chặn những vụ như Alibaba có thể xảy ra.

An cư, lạc nghiệp nhìn từ khung giá đất

Dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) đã bỏ khung giá đất để thể chế hóa chủ trương của Nghị quyết 18 - NQ/TW và bổ sung các cơ chế, phương pháp xác định giá đất theo nguyên tắc thị trường.

Chuyện ngẫm từ vụ giám đốc đăng kiểm 'lớp 3'

Đừng vì ông giám đốc không biết chữ, e ngại chuyện “con sâu làm rầu nồi canh” mà thu lại chủ trương xã hội hóa đăng kiểm rất đúng đắn.

Lương giáo viên cao nhất 22 triệu đồng/tháng: Tin tốt và tin xấu

Tin vui cho thầy cô giáo ở thành phố Hồ Chí Minh khi lương có thể tăng lên mức cao nhất 22 triệu đồng/tháng. Tuy nhiên, trong số hơn 78.000 giáo viên của thành phố này, có bao nhiêu được hưởng mức lương mơ ước ấy mới là điều cần quan tâm.